|
Về triết lý giáo dục
Sau
nhiều năm Phần Lan nổi lên với những thành tựu kinh tế, khoa học, công
nghệ làm cả thế giới khâm phục, người ta phát hiện ra cái gốc của sự
thịnh vượng ấy là giáo dục. Ba phần tư thế kỷ qua, nước Mỹ đã chiếm vị
trí số một trên hầu hết mọi lĩnh vực khoa học, công nghệ then chốt. Nếu
nói trí thức là nói tài năng thì không đâu tài năng nở rộ nhiều như ở
Mỹ. Nhiều người chúng ta bất bình, phẫn nộ chính đáng với một số chính
sách nước lớn có khi quá tàn bạo của giới cầm quyền Mỹ, song vẫn chưa
bao giờ hết ngưỡng mộ trí tuệ và tài năng của trí thức Mỹ mà những mầm
mống thịnh vượng đã nảy nở từ những đại học đầu tiên khi Mỹ mới lập
quốc. Đọc thư của Tổng thống Pháp gửi các nhà giáo Pháp, đọc bài diễn
văn nhậm chức của bà Chủ Tịch ĐH Harvard, càng thấy rõ vấn đề trí thức
nói cho cùng là vấn đề giáo dục. Nước Pháp muốn khôi phục truyền thống
văn hóa rạng rỡ của mình từ Thế kỷ Ánh sáng, nước Mỹ muốn tiếp tục dẫn
đầu trong thế kỷ văn minh trí tuệ, đều thấy cần dựa vào trụ cột giáo dục.
Mà trong giáo dục thì quan trọng trước
hết là tư duy cơ bản về giáo dục, tức là triết lý giáo dục, đương lối
giáo dục.
|
Khi góp ý kiến về chính sách trí
thức cách đây không lâu tôi có đề nghị không nên đi sâu phân tích các
yếu kém khuyết điểm của trí thức đang làm hạn chế sự đóng góp của họ
vào công cuộc chấn hưng đất nước, mà nên suy nghĩ xem vì đâu dân tộc
VN vốn thông minh không kém nhiều dân tộc khác, mà chí khí kiên cường
càng không nhường ai, lại chưa có được một tầng lớp trí thức xứng đáng
với dân tộc?
|
Nhìn
lại lịch sử hình thành lớp trí thức VN qua các thế hệ, tôi vẫn băn
khoăn một câu hỏi lớn: tại sao trong hơn 80 năm qua, hình như chưa có
thế hệ trí thức nào vượt qua được về tài năng, trí tuệ và cả phẩm chất
nhân cách, thế hệ trí thức những năm 30-45 thế kỷ trước– thời kỳ Tự lực
Văn đoàn, trào lưu Thơ mới, có các nhạc sĩ Văn Cao, Đặng Thế Phong, có
các nhà khoa học, giáo dục hiện đại Đặng Thai Mai, Hoàng Xuân Hãn, Tạ
Quang Bửu, Lê Văn Thiêm, Tôn Thất Tùng, Hồ Đắc Di, Nguyễn Mạnh Tường,
Nguyễn Văn Huyên, Trần Đức Thảo, có những nhà hoạt động chính trị Phạm
Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Phan Thanh... Hầu hết những trí thức
này đều học trường Pháp ra, mà sao tinh thần dân tộc rất cao và năm 1945
tuyệt đại bộ phận họ đều đi theo cách mạng để chống lại thực dân Pháp.
Điều đó tựa hồ mâu thuẫn với quan niệm phổ biến xưa nay là nhà trường
thực dân chỉ cốt đào tạo ra những người làm tay sai cho thực dân.
Trong
khi đó, các thế hệ trí thức được đào tạo sau này ở Liên Xô và các nước
xã hội chủ nghĩa cũ một cách bài bản, lớn lên trong nền giáo dục thấm
nhuần lý tưởng xã hội chủ nghĩa cao đẹp, hằng ngày được gián tiếp hay
trực tiếp bồi dưỡng tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu lao
động, ghét bóc lột, xả thân vì dân vì nước... mà sao có vẻ như phẩm
chất không được như ta kỳ vọng. Dường
như có cái gì không thật, có cái gì chưa ổn lắm, cho nên gặp hoàn cảnh
không thuận lợi thì bộc lộ nhiều nhược điểm. Chúng ta có biết bao tiến sĩ, giáo sư và gần đây rộ
lên cả mấy tá viện sĩ (chức danh này chưa có ở VN, nhưng nếu muốn trưng
ra thì cả nước hiện nay cũng có thể trưng ra cả nghìn viện sĩ kiểu này
chứ không ít), rồi lại có cả những “bộ óc vĩ đại thế kỷ 21”, nhiều nhân
vật trí thức xuất chúng đến nỗi đang có kế hoạch phải dành 25 hecta đất
vào thời buổi đất quý hơn vàng, để xây một Văn Miếu hiện đại mới đủ chỗ
vinh danh bấy nhiêu bậc đại trí. Thế nhưng có ai dám chắc cái gia tài trí
thức lớn ấy sau này sẽ được con cháu hoan nghênh khi đất nước đến hồi hưng
thịnh?
Đó
là cái nghịch lý cần phân tích và lý giải khi bàn về giáo dục và đào
tạo.
Riêng tôi nghĩ rằng nền giáo dục, văn hóa Pháp
mà thế hệ trí thức tiền bối 30-45 đã được hưởng thật sự là một nền giáo
dục tiên tiến thời đó. Cái phần thực dân trong nền giáo dục ấy chỉ là
cái vỏ ngoài do bọn thực dân áp đặt ở thuộc địa mà cũng chỉ có tác dụng
rất hạn chế, còn cái phần nhân văn, cái phần văn hóa cơ bản, cái phần thật sự là tinh
túy trong triết lý giáo dục của nó thời đó thì ai tiếp thu được đều tốt
cho họ, cho đất nước họ, cho nhân dân họ, không cứ là cho người Pháp,
cho nước Pháp. Có lẽ chính vì nhìn
thấy điều ấy mà Phan Chu Trinh đã sáng suốt đề ra: hưng dân trí, chấn
dân khí, hậu dân sinh. Giờ đây
khi mà văn hóa, giáo dục đã lệch pha quá xa với kinh tế, đã đến lúc
chúng ta phải suy nghĩ nghiêm túc về đường lối, triết lý giáo dục, chứ
không phải chỉ bàn chuyện nay hai không, mai năm không, v.v. Những việc
này cũng cần làm để khởi động dạo đầu cho công cuộc cải cách, nhưng sa
đà vào đó mà quên đi cái cốt lõi sẽ có tác dụng ngược lại.
Không
thể máy móc vơ đũa cả nắm, nhưng có
một sự thật là dường như phần lớn những cán bộ được đào tạo ở Liên Xô
và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây đều thiếu căn bản về văn hóa phổ
quát. Tư duy của họ chỉ phát
triển theo một đường rày mà hễ ai trật ra là nguy hiểm. Cho nên trừ
những trường hợp hãn hữu, họ thường chỉ là những chuyên viên kỹ thuật
được trang bị một số vốn kiến thức kỹ thuật, chuyên môn hẹp nào đó, ở
thời đó, và cũng rất mau lạc hậu, nhưng
thiếu một nhãn quan rộng, thiếu một tầm nhìn ra ngoài ngành nghề hẹp
của mình, cho nên bị hạn chế ngay trong việc phát triển chuyên môn, và
càng bị hạn chế đứng trước những vấn đề xã hội, văn hóa không thuộc
phạm vi chuyên môn hẹp của mình. Mỗi
người chỉ biết việc của mình, chỉ lo cho mình, ít khả năng và cũng
không thích thú hợp tác với bạn bè đồng nghiệp. Dễ bị lâm vào thế ếch
ngồi đáy giếng, dễ mắc bệnh vĩ cuồng, không hòa nhập vào dòng chảy văn minh
của thời đại, không chấp nhận luật chơi quốc tế, rồi ngày càng tụt hậu
mà vẫn tự ru ngủ mình, tự đánh lừa mình, và đánh lừa nhân dân mình với những
thành tích không có thật. Chạy theo
danh hão, chạy theo quyền lực, chạy theo chức tước, là căn bệnh thời
đại của trí thức VN. Chưa
bao giờ trong xã hội ta có nhiều Xuân Tóc Đỏ như bây giờ. Tôi nói có vẻ bi quan, nhưng thà nhìn khắt khe một
chút để biết người biêt ta, còn hơn nhắm mắt chủ quan một cách lố bịch.
Những sai lầm làm tha hóa giáo dục
Trở
lại vấn đề giáo dục hiện nay của ta, điều tôi lo lằng nhất là sự tha
hóa trầm trọng của nó. Nói khủng hoảng nhưng nét chính của khủng hoảng
ấy là sự tha hóa, biến chất. Giáo dục có nguy cơ trở thành phản
giáo dục. Có nhiều nguyên nhân
nhưng trực tiếp làm tha hóa giáo dục có ba sai lầm lớn mà tôi gọi là sai lầm hệ thống
trong quản lý giáo dục.
|
Có thể nói không quá đáng tất cả những căn bệnh
trầm trọng: gian dối, tiêu cực, dối trá, lãng phí, quan liêu… hiện đã
đi vào xương tủy của giáo dục mà không một phong trào “nói không” nào
có thể chữa trị được đều có nguồn gốc sâu xa liên quan tới sai lầm
trong chính sách đối với người thầy.
|
1.
Chính sách đối với người thầy. Đó là sai lầm đầu tiên và tai
hại nhất do quan niệm lệch lạc về sứ mạng và vai trò người thầy trong
nền giáo dục hiện đại. Phản ứng lại tư duy lạc hậu trong nhà trường cũ,
gán cho thầy quyền uy tuyệt đối, biến
giáo dục thành quá trình truyền đạt và tiếp thu hoàn toàn thụ động, là đúng. Nhưng từ đó đã xuất hiện tư duy cực đoan ngược
lại, phủ nhận vai trò then chốt của thầy đối với chất lượng giáo dục.
Với cách hiểu giáo dục thô sơ nặng về cảm tính, khi thì nhấn mạnh một chiều
“học sinh là trung tâm”, khi khác tôn chương trình, sách giáo khoa lên
địa vị “linh hồn giáo dục”, nhận định chất lượng đại học thấp “không phải
do thầy mà do chương trình”, v.v. dẫn đến hoàn toàn xem thường việc xây
dựng đội ngũ thầy giáo theo chuẩn mực chuyên môn và đạo đức hiện đại. Trong
mọi khâu từ tuyển chọn đến sử dụng và bồi dưỡng người thầy, khâu nào cũng
phạm sai lầm lớn. Đặc biệt tệ hại là chính
sách lương. Ngay từ đầu đã bỏ qua
kinh nghiệm muôn thuở “có thực mới vực được đạo”, trả lương cho thầy cô giáo dưới mức sống hợp lý, lấy cớ ngân sách eo hẹp (thật ra chỉ là do tham
nhũng và sử dụng ngân sách không hợp lý), bỏ mặc các thầy cô “tự cứu”
kiếm thêm thu nhập bằng mọi cách (dạy thêm, làm thêm, đến nỗi không
hiếm giảng viên đại học dạy sô trên 30 giờ/tuần). Có thể nói không quá đáng tất cả những căn bệnh trầm
trọng: gian dối, tiêu cực, dối trá, lãng phí, quan liêu… hiện đã đi vào
xương tủy của giáo dục mà không một phong trào “nói không” nào có thể
chữa trị được đều có nguồn gốc sâu xa liên quan tới cái lỗi hệ thống cơ
bản này.
2.
Tập trung tất cả việc dạy và học vào thi cử, nói rõ hơn là
thay vì thi, kiểm tra thường xuyên nghiêm túc từng học phần để bảo đảm
kết quả học tập vững chắc và thực chất thì dồn hết cố gắng vào các kỳ
thi tốt nghiệp, thi “quốc gia” nặng nề, căng thẳng, rất hình thức mà
thiếu nghiêm túc, sinh ra hội chứng thi rất đặc biệt của giáo
dục VN: gần thi mới lo học, học đối phó, học nhồi nhét chỉ cốt để thi,
thi cái gì học cái nấy, thi thế nào học thế ấy, chủ yếu là học thuộc
lòng các loại bài mẫu, các đáp án mẫu. Trước đây thi theo bộ đề thi cho
sẵn, nay bộ đề thi biến tướng thành các bảng “cấu trúc đề thi”. Nghĩa là
tư duy có thay đổi gì đâu, hai mươi năm trời, tốn bao công nghiên cứu, cuối
cùng trở lại gần như điểm xuất phát, dưới một hình thức có vẻ mới để che
dấu một phương pháp cổ lỗ. Lại còn chuyện thi trắc nghiệm, thi tự luận.
Người ta thi trắc nghiệm với một mục đích khác, ta không nghiên cứu kỹ,
đưa ra áp dụng đại trà vào thi tốt nghiệp THPT trong khi trình độ chuyên
nghiệp về kiểu thi này còn chưa bảo đảm, cho nên gây tốn kém và làm khổ
cả học sinh lẫn thầy giáo. Rồi đùng một cái cấm các trường không được áp
dụng hình thức trắc nghiệm khi thi học kỳ, làm cả thầy và trò hoang mang,
không hiểu giáo dục là cái gì mà có thể quản lý tùy tiện như thế. Đem
việc học phụ thuộc vào việc thi, khiến thi chứ không phải học trở thành
hoạt động giáo dục chủ yếu, đến mức muốn hiểu thực chất giáo dục VN như
thế nào chỉ cần quan sát hoạt động của nhà trường và xã hội trong mùa
thi. Từ kiểu thi nhiêu khê đẻ ra những dịch vụ kỳ lạ hiếm thấy: kỹ nghệ “phao” thi, thi thuê, viết luận án thuê, làm
bằng giả, bằng thật nhưng học giả, v.v. Cho nên chừng nào còn duy trì
kiểu học và thi này thì xã hội còn phải trả giá nặng nề cho sự tụt hậu
của giáo dục. Chưa kể nếu tính hết mọi
khoản chi trực tiếp và gián tiếp phục vụ cho các kỳ thi thì lãng phí
lên tới con số khủng khiếp, bình thường đã khó chấp nhận, với tình hình
kinh tế khó khăn như lúc này càng khó chấp nhận hơn. Nhiều nước như
Trung Quốc hay Hàn Quốc, thi còn nhẹ nhàng hơn ta mà họ đã phê phán cái
“địa ngục thi cử” của họ, còn thi cử như ta không biết phải gọi là cái địa
ngục gì.
3.
Chạy theo số lượng, hy sinh chất
lượng, bất chấp mọi chuẩn mực,
thông lệ và kinh nghiệm quốc tế, khiến việc hội nhập khó khăn và
không cạnh tranh nổi ngay với các nước trong khu vực. Đây chính là bệnh thành tích, chứ không là gì khác.
Phát triển số lượng thì dễ, nhất là khi người dân còn khát học tập như
trong xã hội ta. Chỉ đảm bảo chất lượng mới khó, vậy nên cứ chọn cái dễ
mà làm, dễ gây ấn tượng, dễ báo cáo thành tích. Trên đã vậy thì làm sao
chống được bệnh thành tích ở dưới. Trong hoàn cảnh ấy mà có người còn
bênh vực bệnh thành tích, viện lẽ chỉ nhấn mạnh chất lượng lúc này là
xa xỉ (!), thì thật không hiểu nổi ta muốn phát triển giáo dục và khoa
học theo kiểu nào. Nguy hại là căn bệnh này nghiêm trọng nhất ở cấp đại
học và đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ, tuyển chọn, công nhận GS, PGS. Trong thời
đại toàn cầu hóa, muốn hội nhập thành công, phải hiểu biết và tôn trọng
luật chơi, trước hết là các quy tắc, chuẩn mực, thông lệ quốc tế. Thế
nhưng từ các chuẩn mực thông thường nhất về cơ sở vật chất, đội ngũ
giảng dạy, cho đến việc tuyển sinh thạc sĩ, tiến sĩ, đánh giá công
trình nghiên cứu khoa hoc, đánh giá các luận văn thạc sĩ, tiến sĩ,
tuyển chọn, đánh giá GS, PGS, đánh giá các đại học... phần lớn đều
không theo những chuẩn mực quốc tế mà dựa vào những tiêu chí tự sáng
tác, nặng về cảm tính thô sơ, rất thấp và rất khác so với quốc tế,
thiếu khách quan, thiếu căn cứ khoa học, thiếu minh bạch, dễ bị lợi
dụng mưu lợi ích riêng cho từng nhóm thay vì phục vụ sự nghiệp chung.
Sự thiếu hiểu biết và coi thường các chuẩn mực quốc tế thể hiện trong
mọi chủ trương xây dựng đại học, cho đến gần đây nhất vẫn rất chủ quan.
“Điếc không sợ súng” đó là căn bệnh cố hữu của ngành giáo dục.
Tất
cả các sai lầm hệ thống nêu trên khiến giáo dục dần dần biến chất,
xuống cấp, xa rời tất cả những giá trị cao quý còn sót lại từ quá khứ.
Xu hướng tha hóa ấy phát triển có nguy cơ đẻ ra một nền giáo dục phản
giáo dục.
Trích: Tia sáng 12.2008
|
Trở về Mục Lục