DC&PT - Thời Sự 2007

TIẾNG NÓI CỦA NHỮNG NGƯỜI TRẺ TUỔI:

Người dân phải được tự do thông tin !

Nguyễn Trang Nhung

BBT:Sau các bài của Nguyễn Tiến Trung, Lê Hoàn và Nguyễn Tuấn Anh Diễn đàn BBC đã nhận được rất nhiều ý kiến của bạn đọc với sự tham gia tranh luận của các bạn trẻ ngày một tăng. Sau đây là bài vừa gửi đến của Nguyễn Trang Nhung, hiện làm việc tại Nhật Bản về chủ đề dân chủ-tự do thông tin ở Việt Nam:

Thế giới thông tin trong mắt bạn có đủ rộng lớn? Và bạn có cần đến những “bộ lọc” thông tin?

Một thế giới thông tin đối xứng trước hết là một thế giới mà ở đó, các chiều thông tin khác nhau có khả năng đến được với nhiều người mà không bị cản trở bởi những “bộ lọc”, và ngược lại là thế giới thông tin bất đối xứng.

Trong kinh tế

“Bất đối xứng thông tin là khái niệm mô tả các tình huống trong đó những người tham gia tương tác trên thị trường nắm được thông tin khác nhau về giá trị hoặc chất lượng của một tài sản đang được giao dịch (trao đổi) trên thị trường đó. Nói một cách khác, nếu như không tồn tại tình trạng bất đối xứng đối với việc tiếp cận các thông tin về tài sản, thì các bên tham gia thị trường được hiểu là "đối xứng" về thông tin.” (1)

Trên đây là khái niệm bất đối xứng thông tin trong kinh tế học, một khái niệm có thể chưa quen thuộc với nhiều người song tên gọi khái niệm, trong các lĩnh vực nói chung ngoài kinh tế, được hiểu đơn giản sự không cân xứng thông tin giữa các đối tượng tham gia tương tác (cung cấp, tiếp cận, tìm kiếm, trao đổi, đánh giá, đặt câu hỏi và hồi đáp, v.v...)

Tiến sỹ Lê Đăng Doanh, nguyên Viện trưởng Viện Quản lý Kinh tế Trung ương, đã viết về bất đối xứng thông tin như sau:

“Khoa học thông tin đã chứng minh sự lừa đảo liên quan đến bất đối xứng về thông tin. Bên lừa biết bản chất, giá trị của món hàng nhưng không cung cấp thông tin cho người mua, người mua cũng không có khả năng kiểm chứng chất lượng hàng hóa mà mình mua tại thời điểm mua hàng. Khi mua rồi mới té ngửa ra là “nói vậy mà không phải vậy” thì đã muộn. Để đối phó, trên thế giới đã có qui định về công khai, minh bạch thông tin, về vai trò của các cơ quan giám định độc lập, kiểm chứng. Lừa đảo không phải là bản chất của “mua mua bán bán” của kinh tế thị trường như có người vẫn lớn tiếng lên án. Lừa đảo xuất hiện ở bất cứ đâu có bất đối xứng thông tin.” (2)

Trong chính trị

Ở bài viết này, tôi không có ý định phân tích khái niệm bất đối xứng thông tin trong kinh tế, mà muốn liên hệ tới một lĩnh vực khác, một lĩnh vực mà có thể bạn ít thấy sự tác động của nó lên cuộc sống hàng ngày, song sự tác động “ít thấy” đó rất quan trọng và có tầm ảnh hưởng lớn: đó là chính trị!

Trong chính trị, sự bất đối xứng thông tin xuất hiện qua các biểu hiện dễ nhận biết như người dân không có hoặc ít có thông tin về các dự án hay các chương trình hoạt động của chính phủ có liên quan tới họ; không có hoặc ít có thông tin về các vị đại biểu trong các đợt bầu cử Quốc hội; không có hoặc ít có thông tin về các phiên tòa xét xử các tội phạm; không có hoặc có ít thông tin về thế giới và những giá trị phổ quát đang hiện hữu trên thế giới như dân chủ và tự do, v.v...

Những biểu hiện của sự bất đối xứng thông tin đó có ở Việt Nam hay không, nếu có thì ở mức độ nào? Bạn có thể cho rằng không, khi tin rằng chính phủ đã làm tốt công tác thông tin cho người dân của mình, thông qua hơn 600 tờ báo phát hành trong nước và một loạt đài truyền hình và phát thanh. Bạn có thể nghĩ rằng các phương tiện thông tin đại chúng đó đã đủ đáp ứng nhu cầu của hầu hết 84 triệu người Việt. Nhưng nếu tôi nghĩ khác, và bạn bè xung quanh tôi nghĩ khác, và nhiều người nữa ngoài tôi và bạn bè tôi nghĩ khác... và muốn có những cơ quan ngôn luận khác thích hợp với chúng tôi hơn?

Thủ tướng chính phủ, tháng 11/2006, đã ban hành chỉ thị 37/CP cấm báo chí tư nhân. Trong một câu trả lời của ông nhân dịp đối thoại trực tuyến ngày 9/2 năm nay, ông cho rằng: cấm báo chí tư nhân là “đúng theo ý chí nguyện vọng của tuyệt đại đa số nhân dân”. Không phân tích nhận định của Thủ tướng đúng hay sai, chúng ta chỉ có thể giả sử nhận định đó sai hay đúng (bởi Chính phủ chưa hề lấy ý kiến hay tiến hành một cuộc khảo sát để biết bao nhiêu phần trăm người dân muốn thế!!!).

Giả sử đúng, đa số nhân dân mong muốn chính phủ duy trì những bộ lọc thông tin cho họ (mà biểu hiện là cấm tư nhân hóa báo chí). Và chính phủ đang duy trì bộ lọc ấy, bất kể điều giả sử đúng hay sai. Nếu điều giả sử sai?!

Ý muốn của đại đa số người dân, khi được nhận định qua sự chủ quan của những người lãnh đạo đất nước, không qua một cuộc nghiên cứu hay khảo sát nào, đã là một biểu hiện rất rõ của sự bất đối xứng thông tin. Chính phủ không lấy ý kiến, không có thông tin khoảng bao nhiều phần trăm người dân có cùng một lựa chọn, nhưng “đủ tự tin” để cho rằng, điều mà chính phủ nhận định về người dân là đúng. Hoặc, một cách suy luận khác, chính phủ không dám chắc mình nhận định đúng, song muốn làm theo chủ trương của mình vì một số lý do.

Nếu chúng ta có một chính phủ không có đủ trách nhiệm hay khả năng gánh vác trọng trách đối với người dân, khi quyền sàng lọc thông tin nằm trong tay chính phủ, nguy cơ chính phủ tạo ra các bức ngăn giữa chính chính phủ và người dân là rất lớn. Chính phủ có thể mất minh bạch trong các công tác của mình mà người dân không hề hay biết!

Bức tường thông tin

Việc tạo dựng lên các bức ngăn thông tin có một hệ quả không tích cực khác, đó là khiến người dân giảm khả năng trong việc tiếp cận, suy xét, đánh giá và nhìn nhận thông tin qua tất cả các chiều có thể. Một đứa trẻ được chăm sóc kỹ lưỡng trong một căn phòng quá sạch sẽ không có sức khỏe tốt bằng một đứa trẻ trong một môi trường kém sạch hơn (kém sạch ở mức chấp nhận được), bởi trong một môi trường kém sạch hơn, cơ thể đứa trẻ phát huy được khả năng tự bảo vệ.

Tôi thấy những người dân trong các thể chế mà chính phủ dựng lên các bức ngăn thông tin có phần nào giống như đứa trẻ thứ nhất, khi họ ở trong một môi trường “sạch” (“sạch” ở đây lại khác với sự sạch sẽ trong căn phòng đứa trẻ sống, nó có nghĩa “sạch” theo nhận định chủ quan của những bộ lọc thông tin).

“Dân trí Việt Nam còn thấp, dễ bị lôi kéo và kích động bởi những thông tin có hại, nên người dân cần được 'bảo vệ'”. Đó có thể là một trong các lý do được đưa ra bởi các nhà lãnh đạo hay nhiều người khác. Một “lý do” như vậy không thấy được khả năng tương tác của nhiều chiều thông tin đồng thời, theo đó, nhiều chiều thông tin tốt lẫn xấu cùng tác động trong một không gian đủ tự do và phong phú, thì nguồn thông tin tốt có xu hướng được lựa chọn hơn.

Các bức ngăn làm giảm đi số lượng các lựa chọn, và từ đó làm giảm đi tính đúng đắn của kết quả lựa chọn cuối. Dân trí, trong một môi trường ở đó các bộ não biết vận động và được tự do lựa chọn thông tin, thông qua tìm kiếm, trao đổi và suy luận, mới có cơ hội được nâng cao một cách hiệu quả.

Không có báo chí tư nhân, không có một cơ quan ngôn luận nào khác nằm ngoài quyền kiểm soát của chính phủ, không có những tin tức nhạy cảm nằm ngoài “ý muốn” của chính phủ được đưa đến cho người dân. Hơn 600 tờ báo cùng các đài phát thanh truyền hình trên khắp các miền đất nước thỉnh thoảng không đưa tin gì cả hay quá dè dặt đưa những tin “xấu” như người dân khiếu kiện, công nhân đình công; hoặc thường thường đưa tin như nhau về cùng một sự kiện, một quan điểm chính trị của chính phủ mà không có (hoặc hiếm có) chiều phản hồi của những người nghĩ khác và nhìn khác. Một bộ phận người dân, kể cả khi chỉ là thiểu số, không có cơ hội có được một không gian thông tin theo cách riêng của họ. Vậy là thông tin (rất) không đối xứng!

Các quốc gia dân chủ

Trên thế giới, tại các quốc gia dân chủ, sự tồn tại của các không gian thông tin tự do là sự tồn tại hiển nhiên. Sự liên hệ giữa đối xứng thông tin và dân chủ nằm ngoài phạm vi bài viết. Ở đây, tôi xin nêu một số các quốc gia dân chủ điển hình mà ở đó có sự tự do thông tin:

Đan Mạch, một quốc gia Bắc Âu mà dân chủ đã có từ lâu, “có tự do báo chí không cần kiểm duyệt, tuy các phương tiện truyền thông bị cấm phát hành một số loại thông tin. Song điều đó không ngụ ý rằng những quan niệm và ý tưởng như thế không thể được thảo luận trên các phương tiện truyền thông đại chúng, miễn là nó được đề cập một cách công bằng và khách quan hoặc để kích thích cuộc tranh luận” (3). Bạn có nghĩ rằng ở Đan Mạch, do thông tin không bị kiểm duyệt nên có sự nhiễu loạn thông tin?

Còn tại Thụy Điển, một quốc gia Bắc Âu khác, “có nguyên tắc công khai, tức là giới báo chí và tất cả các cá nhân đều có thể xem các văn kiện của công sở nhà nước, ngoại trừ một số ít trường hợp đặc biệt. Không một người nào phải nêu lý do tại sao muốn xem một văn kiện nhất định và cũng không phải trình chứng minh thư” (4). Vậy là người dân Thụy Điển ai ai cũng có thể tìm kiếm hầu như tất cả những văn kiện của nhà nước!

Tại Hoa Kỳ, tất cả các tờ báo, các hãng truyền thanh, truyền hình... đều là của tư nhân. Theo Tim Carrington và Mark Nelson thì tại Mỹ (5), “Sự tồn tại của một ngành truyền thông đại chúng tự do và hoạt động từ lâu vốn gắn liền với một nền dân chủ thành công, đã trở nên gắn bó rất khăng khít với những nền kinh tế thị trường có khả năng tăng trưởng, tạo công ăn việc làm và giảm bớt đói nghèo”. (6)

Nam Phi, một nước Phi châu, “có một hệ thống truyền thông lớn, tự do và năng động, thường xuyên lên tiếng chỉ trích chính phủ, một thói quen đã được hình thành từ thời kỳ apartheid khi báo chí và phương tiện truyền thông là khu vực ít bị chính phủ kiểm soát nhất. Đa số các vụ scandal lớn nổ ra khi báo chí thông báo trách nhiệm tham nhũng đã được chứng minh là đúng”. (7)

Còn Nhật Bản, nước Á châu có nền kinh tế thứ hai thế giới, đã đảm bảo cho quyền được tự do thông tin một cách triệt để trong Hiến pháp qua điều 21, chương thứ nhất: Tự do ngôn luận, báo chí và tất cả các hình thức thông tin “được quyền đảm bảo”. Hoạt động kiểm duyệt bị ngăn cấm trong chương tiếp theo. (8)

Và rất nhiều quốc gia dân chủ điển hình khác, ở đó có sự tự do thông tin, và do đó, thông tin không (hoặc ít) bất đối xứng.

Nhờ được tiếp cận thông tin một cách cởi mở và hầu như không bị cản trở đã khiến người dân có được những thông tin phù hợp nhất, từ đó có thể đưa ra những những quyết định cho hầu tất cả các lựa chọn của họ trong cuộc sống và trong nghĩa vụ công dân. Biết thông tin đầy đủ về các đại biểu Quốc hội hay về ứng viên tổng thống khiến người dân có thể bỏ phiếu cho đúng người mà họ nghĩ là xứng đáng nhất. Biết thông tin đầy đủ về các chương trình hoạt động của chính phủ, người dân khi phản đối hoặc đồng tình có thể tự do biểu đạt ý kiến của họ qua các phương tiện truyền thông, và từ đó giúp chính phủ nắm bắt sâu sát hơn ý nguyện của họ. Biết thông tin đầy đủ về tình hình thế giới, họ có thể đưa ra quyết định hay tiếng nói tác động làm thay đổi thế giới theo hướng tích cực hơn...

Việt Nam cần đối xứng thông tin

Nếu chúng ta có chung nhận định rằng, ở Việt Nam, thông tin là bất đối xứng, thì hãy cùng tìm giải pháp để thông tin trở nên đối xứng hơn. Điều đó đạt được dễ hay khó, tùy thuộc phần lớn vào sự thay đổi, hay một sự chuyển biến về nhận thức của người dân trong tiếp nhận thông tin.

Trong sự tiếp nhận thông tin, có hai xu hướng chính của hai nhóm người:

1. Những người muốn được "bảo vệ" bởi những bộ lọc, và họ tin vào những bộ lọc ấy.
2. Những người muốn tự sàng lọc lấy thông tin vì họ muốn dùng khả năng đánh giá của mình hơn là những bộ lọc.

Một xã hội nhiều người thuộc nhóm 1 thì tốt hơn hay một xã hội nhiều người thuộc nhóm 2 thì tốt hơn?! Và đa số người Việt Nam thuộc nhóm 1?

Dù cả hai nhóm người cùng tồn tại trong một xã hội (thậm chí ở cả các nước đã có dân chủ). Song rõ ràng khi xã hội có nhiều người nhóm 2 hơn, thì đó là một nhân tố tốt cho thông tin được trở nên tự do và phong phú. Bởi khi ấy, đối với một xã hội chưa có tự do thông tin, thì thông tin từ mất tự do, có khả năng trở nên tự do; đối với một xã hội đã có tự do thông tin, thì thông tin tự do có khả năng được duy trì trạng thái tự do vốn có.

Tại Việt Nam, trong khi đa số người dân thuộc nhóm 1, chúng ta hi vọng vào sự thay đổi của nhóm 1 và sự lớn dần của nhóm 2. Và ngay khi này, trong lúc chờ đợi những người nhóm 1 có sự thay đổi về nhận thức, một thiểu số nhóm 2 hãy thể hiện rõ và mạnh mẽ ý muốn của mình về sự tự do thông tin. Hãy đòi hỏi quyền tự do thông tin từ chính phủ! Hãy đòi hỏi quyền ra báo tư nhân! Hãy đòi hỏi rằng chính phủ cần để nhân dân có được đúng quyền tự do ngôn luận đã ghi trong điều 69 Hiến Pháp! Hãy đòi hỏi, bằng một sự dũng cảm và bằng niềm khao khát chân thành những giá trị của quyền được thông tin tự do!

Lời kết

Người dân không thể thực hiện quyền làm chủ một cách toàn vẹn nếu họ bị cấm đoán hay cản trở trong việc tự tìm kiếm và tự đánh giá thông tin. Tất nhiên tôi không phủ nhận vai trò của chính phủ trong việc quyết định ngăn một số luồng tin mà thực sự, cả nhân dân và chính phủ đều nhất trí rằng cần phải ngăn cấm.

Trong xã hội Việt Nam hiện tại, khi đa số người dân chỉ biết đến thế giới qua những lăng kính của những bộ lọc, theo một màu sắc nào đó, họ sẽ mất đi cảm nhận về những màu sắc khác. Mà thế giới thì đa sắc màu!

Nguyễn Trang Nhung, sinh năm 1982, kĩ sư công nghệ thông tin tốt nghiệp trường đại học Bách Khoa Hà Nội, hiện làm việc cho hãng Avasys tại Nhật Bản và là thành viên Tập hợp Thanh niên Dân chủ. Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.

Tài liệu tham khảo:

1.      20 câu hỏi thường gặp trong tài chính
http://www.saga.vn/Taichinh/1178.saga
2. Dân chủ để phát triển
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=190344&ChannelID=87
3 Tự do ngôn luận và tự do ý kiến tại Đan Mạch
http://www.nyidanmark.dk/vn-VN/Medborger_i_danmark_vn_vn/kultur_fritid_vn_vn/kultur_og_fritid_vn_vn.htm
4. Về Thụy Điển
http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n
5. Tim Carrington là quan chức cao cấp phụ trách thông tin công cộng tại Viện Ngân hàng Thế giới. Mark Nelson là Giám đốc Chương trình cho các hoạt động của Viện Ngân hàng Thế giới tại Paris. Trước đây cả hai đều là người viết cho tờ Wall Street Journal.
6 Những bước đi tiến tới một ngành truyền thông đại chúng tự do và đứng vững được về tài chính: http://vietnamese.vietnam.usembassy.gov/doc_ej0203_iv.html
7. Về Nam Phi
http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Phi
8. Vài nét về môi trường pháp lý của Nhật Bản
http://www.thongtinnhatban.net/fr/t1517.html

Trích: BBC 8.10

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:

            www.dcpt.org     hay    www.dcvapt.net