DC&PT - Thời Sự 2006

 

 Dầu Thô và Chính Trị Thế Giới

 

TRẦN B̀NH NAM

 

 

            Giá dầu thô đang tăng. Giá một barrel (31.5 gallons) trong tháng 4/2006 có ngày leo lên trên 70 Mỹ kim (cách đây mấy năm khi giá một barrel dầu thô lên 40 Mỹ kim, người ta đă cho là một chuyện không thể tưởng tượng). Giá xăng chạy xe cứ theo giá dầu thô mà leo thang. Trung b́nh tại Hoa kỳ hiện nay một gallon (3.78 lít) gần 3 Mỹ kim.

Chuyện giá xăng trở thành thời thượng. Nó đụng đến ngân sách của mỗi gia đ́nh. Đổ đầy một  b́nh xăng thấy xót ruột nhất là khi trả bằng tiền mặt, chưa nói vật giá cũng như mọi dịch vụ khác đều tăng theo giá dầu.

Người ta không biết giá xăng c̣n lên bao nhiêu nữa. Nhưng nhiều giả thuyết lạc quan được đưa ra để làm yên ḷng người tiêu thụ. Thứ nhất là Saudi Arabia, nguồn dầu chính của thế giới và là đồng minh của Hoa kỳ c̣n nhiều dầu dự trữ. Họ sẽ mở khoá cho dầu ra thị trường và giá dầu sẽ giảm xuống. Người khác nghĩ rằng giá xăng lên, các nhà chính trị mới chịu khuyến khích các nhà khoa học t́m cách sản xuất nguồn nhiên liệu mới từ thực vật không cần dùng đến nhiên liệu thiên nhiên. Lạc quan hơn, người ta nghĩ giá xăng lên th́ người ta sẽ bớt dùng nhiên liệu và biết đâu đó là điều tốt v́ sẽ làm cho bầu khí quyển chậm nóng và giảm bớt tác hại của thời tiết. (The Economist số ngày 22/4 – 28/4/2006, “Nostalgia for Calmer Days”, trang 11). Cách đây mấy tháng trong một cuộc phỏng vấn của tạp chí Foreign Policy (số tháng 9 & 10/2005) ông John Browne, chủ tịch hội dầu hỏa British Petrolium nói vài  chục năm nữa sẽ không c̣n khí thải xe hơi nữa, v́ trước sau người ta cũng t́m hay chế ra nguồn nhiên liệu thay thế để thay xăng chạy xe (xem tài liệu 176 www.tranbinhnam.com)

Nhưng có một giả thuyết bi quan là chủ các công ti dầu (gồm mua dầu thô, t́m ṭi những nguồn dầu chưa khai thác, lọc dầu và phân phối ra thị trường) đă làm giá để làm giàu. Ông  Rex Tillerson, giám đốc công ti dầu Exxon Mobil nói (The Economist số ngày 29/4 – 5/5/2006, “The Texan sangfroid”, trang 70) chuyện giá xăng là chuyện thị trường tự do, công ty của ông không thể làm giá. Và ông nhấn mạnh rằng chính sách của công ty ông không thay đổi ǵ từ năm 1998 đến nay. Người tiêu thụ không tin vào sự giải thích này, v́ khi giá xăng lên cao, các đại diện dân tại quốc hội Hoa kỳ nhất là khi tổng thống lên tiếng và đề nghị biện pháp điều tra xem có ai làm giá không th́ lại thấy giá xăng giảm đôi chút.

Xăng lên giá c̣n là chuyện nhạy cảm đối với chính quyền Bush-Cheney v́ cả hai ông đều có gốc “xăng nhớt” và gia đ́nh của tổng thống chia một khoảng tiền lời lớn trong công ti dầu Big Oil (The Economist số ngày 29/4 – 5/5/2006, “Premium Pressure, trang 38). Tổng thống Bush và những phụ tá cực hữu của ông đă quyết định đánh Iraq sau vụ khủng bố 911 vài ngày cũng chỉ v́ Iraq là một kho dầu lớn của thế giới cần kiểm soát (theo Cobra II, The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq của Michael R. Gordon và Trung tướng Thủy quân Lục chiến hồi hưu Bernard E. Trainor, Pantheon Books, New York xuất bản 2006).

Rút kinh nghiệm về những khó khăn trước mắt do cuộc chiến Iraq và cách điều hành vừa luộm thuộm vừa chậm chạp trong vụ băo Katrina, tổng thống Bush đă hành động nhanh chóng trong xụ xăng lên giá. Hôm 25/4/2006 ông đưa ra nhiều biện pháp chận giá xăng. Ông cho ngưng trữ thêm xăng chiến lược trong mùa hè này, tạm cho dùng xăng xấu, tạm ngưng luật không đánh thuế vào tiền lời của các hăng xăng dầu để dùng tiền nghiên cứu các nhiên liệu thay thế như ethanol, yêu cầu quốc hội làm luật khuyến khích người dân dùng xe chạy vừa điện vừa xăng (xe hybrid).

Giá dầu thô trên thế giới, do phản ứng tương quan qua lại giữa các quốc gia sản xuất dầu và dùng dầu và nhất là phản ứng của chính phủ Hoa kỳ, có thể lên lên xuống xuống chút đỉnh. Nhưng hiện tượng này nếu diễn ra cũng chỉ làm “rối trí” người tiêu thụ. Câu hỏi căn bản là thật sự phải làm ǵ để giải quyết nhu cầu năng lượng? Căn bản v́ (theo nhà b́nh luận Thomas L. Friedman của tờ New York Times nêu ra trong bài viết “The first Law of Petropolitics” đăng trên tạp chí Foreign Policy số tháng 5 & 6/2006, trang 26 đến trang 36) vấn đề dầu thô quan hệ đến t́nh h́nh dân chủ trên thế giới một cách chặt chẽ.

Ông Friedman nói rằng điều làm ông chú ư khi nghiên cứu các biến chuyển chính trị tại vùng Vịnh Ba tư là nước đầu tiên tổ chức bầu cử cho phép phụ nữ ra ứng cử và đi bầu và sửa đổi luật lao động (để cho dân trong nước dễ  kiếm việc hơn) là nước Bahrain, trùng hợp vào lúc Bahrain hết dầu. Bahrain cũng là nước đầu tiên trong vùng vịnh kư thỏa ước tự do giao thương với Hoa kỳ.

Nghiên cứu sâu hơn, ông Friedman thấy sự liên quan giữa dầu hỏa và dân chủ chặt chẽ đến nổi ông không thể nói ǵ khác hơn là xem nó như một định luật, mà ông gọi là “The first Law of Petropolitics” (định luật thứ nhất của chính trị dầu hỏa). Ông nói nước nào có nhiều dầu hỏa, nước đó càng thiếu dân chủ từ tự do ngôn luận, bầu cử ngay thẳng, cho đến tư pháp độc lập. Trái lại nước nào không có dầu, nghĩa là không có tiền cho không bởi thiên nhiên, nước đó càng dễ tiến tới dân chủ. Người cầm quyền thấy cần phải lo lắng về giáo dục để dân có khả năng phát triển và đối ngoại một cách mềm dẽo để lôi hút đầu tư.

Ông Friedman đưa ra một danh từ mới gọi là “petrolist state” để định nghĩa một nước mà nguồn lợi chính để xuất cảng và chính yếu của GDP là do dầu thô và là nước không có các định chế dân chủ rơ ràng và người lănh đạo có khuynh hướng độc tài. Danh sách petrolist states của ông Friedman khá dài: Azerbaijan, Angola, Chad, Egypt, Equatorial Guinea, Iran, Kazakhstan, Nigeria, Liên bang Nga, Saudi Arabia, Sudan, Uzbekistan và Venezuela. Ba nước Hoa kỳ, Anh và Norway cũng là nước có dầu thô nhưng ở ngoài danh sách này v́ trước khi t́m thấy dầu các nước này đă có một định chế dân chủ vững chắc.

Theo ông Friedman, định luật thứ nhất của dầu hỏa không khác cái mà trong thập niên 1960 người ta gọi là “Dutch Disease” (hay là bệnh Ḥa lan). Trong thập niên 1960 Ḥa lan khám phá ra một túi khí đốt khổng lồ trong nước, đồng thời với dầu hỏa, vàng và bạch kim. Đồng tiền Ḥa Lan trở nên cao giá và hàng hóa sản xuất không bán được trong khi hành nhập cảng rẻ như bèo. Kết quả là kỹ nghệ của Ḥa lan hoàn toàn ngưng trệ. Cái hiện tượng chung được ông Friedman ghi nhận như là hiện tượng khi có sẵn tiền trời cho (do dầu thô), người lănh đạo nghĩ đến cách kiểm soát nguồn dầu để bỏ tiền vào túi ḿnh thay v́ lo việc giáo dục quần chúng và xây dựng dân chủ.

Chính phủ các nước giàu nhờ dầu thô thường dùng tiền dầu để giải quyết các vấn đề xă hội mà không cần đánh thuế người dân, và do đó họ nghĩ rằng người dân không cần có ư kiến hay quyền lên tiếng trong bất cứ vấn đề ǵ. Tại các nước khác (nhất là tại Hoa kỳ) ngân sách quốc gia do tiền thuế của dân nên dân có quyền phê b́nh khi chính phủ chi tiêu ǵ mà dân không bằng ḷng v́ đối với họ nhiệm vụ đóng thuế cho họ quyền ăn nói về các vấn đề của đất nước. Ảnh hưởng sau cùng là người cầm quyền nắm quyền hành trong tay từ đời này sang đời nọ trong một chế độ gần như gia đ́nh trị thường có khuynh hướng ngăn cản các tổ chức chính trị đối lập thành h́nh. Những người cầm quyền có thừa khả năng tài chánh để ưu đăi tướng lănh, sĩ quan và lực lượng công an và các chức vụ quan trọng đều được giao phó trong tay những người thân tín trong gia đ́nh để bảo vệ quyền hành nếu có sự tranh chấp và đ̣i hỏi thật sự từ người dân. Một quốc gia (có dầu) như vậy sẽ không có nhu cầu cải tổ xă hội và một hệ thống giáo dục tốt để tự lập và thăng tiến. Đó là điều giới quan sát không ngạc nhiên khi thấy tại sao các nước Trung đông và vài nước Phi châu (như Nigeria) có nhiều dầu hỏa người dân vẫn sống trong sự đàn áp và không có một chút quyền hành chính trị trong tay.

Định luật của ông Friedman cho thấy sự xuất hiện thế lực của một “axis of oil” hay một “trục dầu” (OPEC là một trục dầu?) và một sự quan hệ giữa giá dầu thô trên thế giới và t́nh h́nh dân chủ chung. Một điều không ai có thể nghi ngờ là với giá dầu thô đang lên cao t́nh h́nh dân chủ trên thế giới càng bi thảm và lối giải quyết các vấn đề trên thế giới qua luật lệ quốc tế sẽ không c̣n hiệu lực. Không nói chuyện Iran có quyền phát huy khả năng sản xuất năng lượng nguyên tử hay không, thái độ của Iran trước mối lo ngại Iran có thể qua đường phát triển  năng lượng nguyên tử để chế tạo vũ khí hạt nhân là một bằng chứng. Nếu Iran không phải là một nước có nhiều dầu thô Iran đă không thể coi thường áp lực của Hoa kỳ và Âu châu như hiện nay.

Ông Thomas Friedman đă dùng sự quan hệ giữa giá dầu thô và t́nh h́nh dân chủ tại Nigeria để minh chứng lập luận của  ông. Theo thống kê giá dầu thô Nigeria bán ra từ năm 1980 đến năm 1995 giảm dần từ 35 mỹ kim một barrel xuống c̣n 15 mỹ kim th́ chế độ dân chủ tại Nigeria trở nên phóng khoáng hơn. Từ năm 1984 người ta thấy xuất hiện nhiều tờ báo độc lập. Nhưng từ năm 1995 khi giá dầu lên dần th́ chính quyền Nigeria bắt đầu siết bàn tay sắt lại và năm 2002 hủy bỏ các cuộc bầu cử địa phương.

Trường hợp điển h́nh khác là t́nh h́nh chính trị tại Liên bang Nga. Khi Liên bang Xô viết sụp đổ vào cuối năm 1991 giá dầu thô gần 17 hay 18 Mỹ kim một barrel. Chương tŕnh cải tổ kinh tế cấp tốc để cứu văn Liên bang Nga của Boris Yeltin được thực hiện vào thời gian này. Khi Validimir Putin đắc cử tổng thống vào năm 2000 giá dầu thô c̣n trong ṿng 20 Mỹ kim nên Putin c̣n tỏ ra một người mềm mỏng dân chủ. Nhưng ba năm sau khi dầu thô lên 30 Mỹ kim một barrel, Putin bắt đầu lấy lại các quyền tự do ban hành trước đó, và đặc biệt là bắt bỏ tù ông Khodorkovsky, chủ một công ty dầu có ư định dùng khả năng tài chánh của ḿnh để tranh giành quyền hành chính trị với Putin. Và khi giá dầu lên 60 Mỹ kim một barrel, Putin hiện nguyên h́nh là một nhà độc tài.

 Nói đến nguyên nhân giá  dầu thô trên thế giới tăng từ năm 2001, trong giới hạn 20 – 40 Mỹ kim một barrel qua giới hạn 40- 60 mỹ kim một barrel, đa số các nhà chính trị cho là do nhu cầu tiêu thụ năng lượng gia tăng của gần 3 tỉ người Trung hoa, Ấn độ, Brazil và Liên bang Nga khi các quốc gia này đang trên đà phát triển. Điều này chỉ đúng một phần. Cuộc khủng bố ngày 11/9/2001 của al-Qaeda và tiếp theo là hai cuộc tấn công của Hoa kỳ và đồng minh vào Afghanistan và Iraq làm cho t́nh h́nh của vùng Trung đông, nguồn dầu thô của thế giới, trở nên bất an cũng là một nguyên nhân quan trọng khác. Các quốc gia Trung đông, nếu là đồng minh với Hoa kỳ, cần tiền để tăng cường an ninh chống khủng bố. Nếu thuộc phe chống đối Hoa kỳ th́ cũng cần tiền để tự bảo vệ trước sự đe dọa của Hoa kỳ.

C̣n nhớ vào đầu thập niên 1990 giá dầu thô xuống rất thấp các nước sản xuất dầu như Kuwait, Saudi Arabia, Ai Cập bắt đầu nói đến cải tổ kinh tế, và trong 10 năm từ 1991 đến 2000 trên thế giới có một phong trào cải tổ dân chủ. Nhưng từ cuộc khủng bố 2001 đến nay trào lưu dân chủ cứ đi xuống với giá dầu thô ngày càng cao. Theo ông Friedman thế giới sẽ không bị đe dọa bởi một cuộc chiến tranh như cuộc chiến tranh lạnh, nhưng sẽ không có một sức mạnh nào có thể kiến tạo dân chủ trên thế giới này chừng nào Hoa kỳ c̣n lệ thuộc quá nặng vào nguồn năng lượng chính là dầu thô của các nuớc khác. Chừng nào ngày đó c̣n, khả năng can thiệp của Hoa kỳ để kiến tạo dân chủ như tổng thống Bush mong ước vẫn chỉ là một ước mơ.

Ông Friedman kết luận bài viết của ông một cách khẳng định rằng:

“Mặc dù Hoa kỳ không có khả năng can thiệp vào sự sản xuất (hay không sản xuất) của nước khác, Hoa kỳ có thể làm thay đổi giá dầu thô trên thế giới bằng cách thay đổi nguồn năng lượng Hoa kỳ cần. Hoa kỳ đang dùng 25% dầu thô đang được sản xuất trên thế giới nên việc t́m những nguồn năng lượng thay thế không c̣n là một ư tưởng viển vông của những mẫu người lư tưởng mong muốn một môi trường trong sạch mà là một kế hoạch an ninh và sinh tử của quốc gia.

“V́ vậy chương tŕnh phát huy dân chủ trên thế giới của Hoa kỳ nếu muốn thành công phải bao gồm cả chương tŕnh t́m nguồn năng lượng thay thế. Những nhà làm chính sách ngoại giao hay tài chánh quốc tế nếu thật tâm muốn kiến tạo dân chủ phải c̣n là những nhà môi trường học.”

Ba vấn đề lớn có lẽ Hoa kỳ quan tâm nhất hiện nay là cuộc chiến chống khủng bố, cuộc chiến tranh Iraq, và cuộc đối đầu tương lai với Trung quốc trong thế kỷ này. Cả ba vấn đề đều liên hệ đến dầu. Thái độ của Hoa kỳ đối với cuộc thăm viếng chính thức Hoa Kỳ đầu tiên của ông Hồ Cẩm Đào, tân chủ tịch nước kiêm Tổng bí thư đảng Cộng sản Trung quốc giữa tháng 4/2006 vừa qua tỏ ra không mấy vồn vă v́ Trung quốc đang có chương tŕnh tranh giành những nguồn đang cung cấp dầu hỏa cho Hoa kỳ (theo The Washington Post National Weekly Edition số ngày 24/4-30/4/2006 “Energy Quest” của Steven Mufson, trang 20).

Nếu thế giới (nhất là Hoa kỳ) giải quyết được vấn đề năng lượng thay thế và không cần đến dầu thô nữa th́ dầu thô chỉ c̣n là một thứ nước lă và cục diện chính trị thế giới sẽ có thể được thay đổi một cách căn bản. Các nước Hồi giáo Trung đông không c̣n thừa tiền để giúp ngầm các tổ chức khủng bố. Các nhà lănh đạo tại đó phải lo dân chủ hóa đất nước nếu không sẽ bị lật đổ giúp t́nh h́nh ở đó dịu đi. Và sau cùng sự căng thẳng với Trung quốc cũng có cơ giảm cường độ, cho dù Trung quốc vẫn không bỏ mộng bá chủ thế giới ấp ủ từ ngàn xưa.

 

May 6, 2006

binhnam@sbcglobal.net

www.tranbinhnam.com

 

 

           

 

 

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:

 

            www.dcpt.org     hay    www.dcvapt.net

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hiệp Hội Dân Chủ và Phát Triển Việt Nam     Trở về Mục Lục