DC&PT - Thời Sự 2006

 

BÀI TỪ TRONG NƯỚC

 

NHÀ BẢO TRỢ HAY NGƯỜI KIỂM SOÁT?

 

HOÀNG HƯNG

 

LTS: Phát biểu của nhà thơ Hoàng Hưng tại cuộc đối thoại về VAI TR̉ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT do các Viện Văn hoá châu Âu tại Việt Nam tổ chức tại Viện Goethe Hà nội tối 7/6/2006. Thành phần tham dự: Lănh đạo các tổ chức Văn hoá một số nước châu Âu, lănh đạo Vụ hợp tác quốc tế và Vụ mỹ thuật Bộ Văn hoá Thông tin, các văn nghệ sĩ và nhà báo, nhà nghiên cứu phê b́nh nghệ thuật.

 

 

            Cỗ xe văn hoá của ta do Nhà nước cầm lái (ở ta có  đặc thù    tay lái văn hoá    tới ba người cầm: Ban Tư tưởng Văn hóa của ĐCS, Bộ Văn hóa và Thông tin và Bộ Công an). Cỗ xe văn hoá của ta đang chạy trên đường phát triển nhưng chạy chưa trơn tru, chạy chậm và  ngập ngừng. Nhiều nguyên nhân, nhưng có một trong những nguyên nhân cơ bản là: cỗ xe bị lệch. Tôi xin nêu ra ba chỗ lệch nặng nhất:

 

1/ Lệch tay lái: Định hướng của ta là "xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc", nếu hiểu đúng và  thực hiện đúng th́  rất tôt. Nhưng trong thực tế , cái đầu là "tiên tiến" lại không được chú trọng bằng cái sau. Và nội dung của cả hai cái khá mơ hồ:

            - "Bản sắc dân tộc" là khái niệm mà nội hàm bị tranh căi kéo dài không dứt. Nếu văn hoá    ḍng sông, th́ bản sắc dân tộc là cái thế, cái dáng chảy của ḍng sông chứ không phải đoạn sông đă qua, v́  ḍng sông không bao giờ lặp lại, từ ḍng suối trên núi cao xuống trung du, về đồng bằng và tuôn ra biển cả. Nhưng người cầm lái thường đồng nhất bản sắc với những ǵ đă h́nh thành trong lịch sử, tức là mê mải ngoái lại quá khứ. - khôi phục tràn lan, cả nhiều cái dở trong truyền thống. (Làm ngơ trước mê tín dị đoan nở rộ kéo dài, tốn kém và băng hoại tinh thần xă hội: nhân vật văn học gần đây nhất là một quan chức cao cấp đi lễ cầu chức quyền đội bát nhang đến trụi cả đầu!)

            - "Tiên tiến", ngược lại, chưa bao giờ được bàn đến. Không có cơ sở xét đoán, nên cũng dựa trên kinh nghiệm quá khứ để xét những cái mới lạ: dị ứng cái lạ  tuy đó là những thành tựu đă có sức sống rất lâu trên thê giới: installation, performance, nghệ thuật đường phố - street arts, arts de la rue  (một hiện tượng rất thú vị của đô thị hiện đại mang tính quần chúng và dân chủ cao. Tổng hợp ca, nhảy, xiếc, hài, mỹ thuật. Sự kiện đầu tiên ở VN do sáng kiến của l'Espace bị cấm. Mới đây được thực hiện tại Festival Huế do British Council).

            Cần hội thảo để có cái nh́n khoa học về khái niệm "tiên tiến". Phương pháp hiện thực XHCN trước kia được coi là tiên tiến, nay ra sao? Theo tôi, ta chưa có chuẩn nào đáng tin cậy ngoài một chỗ dựa thực tế (tuy c̣n những bất cập): cái tiên tiến trong văn hoá chính là cái mới đă được thử thách ở các xă hội tiên tiến.

            - Dễ dàng đầu tư tốn kém cho những h́nh thức phô trương để kỷ niệm, tôn vinh quá khứ (lễ lạc), không đầu tư thích đáng cho hiện đại hoá nền văn hoá nghệ thuật: dịch thuật để phổ biến tư tưởng văn hoá hiện đại, thư viện công cộng, công nghiệp điện ảnh, mỹ thuật không gian ở đô thị.

            Ghi nhận những tiến bộ và thành tựu trong khi thực hiện định hướng này: Bảo tàng dân tộc học, một số lễ hội văn hoá (Festival Huế), trại điêu khắc quốc tế... Song phải có một bước chuyển căn bản theo hướng hiện đại hoá, tiên tiến hoá.

 

2/Lệch trọng tâm:

            - Coi trọng tuyên truyền chính trị nhất thời hơn là cung cấp sự hưởng thụ văn hoá cho nhân dân: Đầu tư tốn kém và không hiệu quả cho các đề tài chính trị hơn là  sản phẩm có giá  trị  nghệ  thuật lâu dài (rơ nhất là điện ảnh, tựơng đài)

            - Thị hiếu ḍng chính (được coi là  chính thống) đè bẹp các thị hiếu bị  coi là  bền lề (    thấy rơ trong các triển lăm Mỹ thuật toàn quốc, nhàm chán do sự áp đảo của lối vẽ cũ). Nên nhớ rằng, rất nhiều cái bên lề sẽ nhanh chóng trở thành chính thống, nhất là trong thời đại bây giờ.

 

3/Lệch cơ cấu máy: Tay ga yếu hơn tay phanh: lo an toàn hơn lo phát triển. Quá bận tâm về việc ngăn chặn tác phẩm "sai đường lối" mà không chú ư đúng mức đến đầu tư khuyến khích sáng tạo, đào tạo và giáo dục văn hoá thẩm mỹ.

            - Tay phanh: Ngăn chặn: mang tính đối phó, cảm tính, mất dân chủ nghiêm trọng. Qui định vụn văt (trang phục diễn viên, tiêu chuẩn ảnh tranh khoả thân). Cấm đoán tràn lan. Đơn cử lĩnh vực sách văn học gần đây: "Chuyện kể năm 2000" của Bùi Ngọc Tấn và cuốn sách phê b́nh Trần Mạnh Hảo của nhiều tác giả).

            + Ba bất: Bất minh (các tác phẩm bị cấm không trên cơ sở phân tích công khai, thuyết phục. Đầu n ăm 2006 trong một hội thảo văn học, nhà văn Bùi Ngọc Tấn đă chính thức yêu cầu những người hữu trách công khai cho biết tiểu thuyết "Chuyện kể năm 2000" vi phạm luật xuất bản ở chỗ nào để bị đối xử tàn tệ như thế : tịch thu và  tiêu hủy, - một việc làm nhiều người cho rằng giống như ở thời Tần Thủy Hoàng; đến nay không ai trả lời ông Bùi Ngọc Tấn. Tịch thu sách để bảo vệ một người như Trần Mạnh Hảo, đến nay những người ra lệnh ấy có ân hận?). Bất lực (không thể chặn trong thời đại Internet và giao lưu quốc tế mở rộng) và Bất lợi (chỉ có tác dụng ngược: Làm tăng uy tín của tác giả và làm giảm uy tín quốc gia trong thời đại đề cao nhân quyền). Lĩnh vực văn hoá là lĩnh vực quyền công dân bị xâm phạm "vô tư" nhất.

            + Khẩn thiết đề nghị Nhà nước băi bỏ kiểm duyệt dưới mọi h́nh thức, để tác phẩm tự do ra mắt công chúng và tự nó phải đối mặt với chế tài của pháp luật (giống như đối với mọi sản phẩm kinh tế xă hội). Công chúng VN đầy đủ ư thức xă hội và tŕnh độ văn hoá để đánh giá tác phẩm, không nên quá coi thường công chúng. Nếu v́    do nào đó  c̣n kiểm duyệt th́ phải công khai, dân chủ (có hội đồng chuyên gia, có phản biện, có đương sự như h́nh thức một phiên toà). Tại sao phải né tránh công khai hoá? V́ người kiểm duyệt không tự tin ở lẽ phải của ḿnh? V́ trong ḷng người kiểm duyệt biết nó trái với thông lệ quốc tế?

 

            - Tay ga:

            + Hệ thống đào tạo lạc hậu cả về chiến lược, phương pháp lẫn cơ sở vật chất

            + Giáo dục thẩm mỹ cho quần chúng chưa chú trọng (giáo dục qua hệ thống bảo tàng, phối hợp với ngành gíao dục để giáo dục trong nhà trường)

 

---

 

             Để có thêm tư liệu bàn bạc về vai tṛ của Nhà nước đối với sự phát triển nghê thuật, ta thử nh́n ra ngoài xem thiên hạ làm như thế nào?

            Một thí dụ: Công việc của Bộ Văn hóa Thông tin Pháp, một nước có truyền thống bảo trợ nghệ thuật mặc dù không giàu lắm, và trong thời kỳ được coi là hoàng kim của văn hoá dưới quyền ông Jack Lang, theo đuổi chính sách của Đảng Xă hội, tóm lại là nhiều cái gần gụi với ta (1981-1986, 1988-1993).

            * Mục tiêu: Tăng tốc hiện đại hoá, mở cửa văn hoá ra với xă hội đương đại

- Ngân sách: 1%, tăng gấp 2 trong năm 1982, từ 2,6 tỷ FF năm 1981 - 13, 8 tỷ FF năm 1993

- Trọng tâm:

+Đào tạo: làm mới và lập mới (Trường Di sản, Viện Điện ảnh, 2 Nhạc viện, Trường Louvre)

+Gíáo dục nghệ thuật trong trường học (các lớp văn hoá, lớp di sản...). "Operation de la sensibilisation" (gíao dục cảm thụ nghệ thuật)

 +Mở rộng phạm vi công tác văn hoá: ca khúc, jazz, nghệ thuật đường phố, thời trang, thiết kế mỹ thuật... (Trung tâm quốc gia về Ca khúc)

+Điều hoà thị trường: trợ giúp cinema, b́nh ổn giá sách, khuyến khích mạnh thường quân

            * Chính sách: dân chủ hoá văn hoá

- Giảm bớt sự phân biệt đẳng cấp nghệ thuật: Xiếc (trung tâm quốc gia), photo (trường quốc gia),  nhạc nhẹ

- Đề cao người sáng tạo ("Ministre des Artistes" - Ông Bộ trưởng của các nghệ sĩ): tài trợ kịch bản điện ảnh

- Quan điểm định giá các dự án xin tài trợ: "dân chủ của thị hiếu" (mỗi người chọn thứ văn hoá ḿnh thích và là "người sáng tạo" văn hoá (các tác phẩm xuất phát từ đời sống hàng ngày trở thành văn hoá)

(Thực tế về tài trợ của "Trung tâm sách"mang tính dân chủ)

 

 

            Kết luận: Nhà nước nên làm tốt vai tṛ "nhà bảo trợ" hơn là "người kiểm soát" trong văn hoá nghệ thuật. Việc quản lư văn hoá cần nghiêm túc tuân thủ luật pháp, tôn trọng quyền công dân. Cần có chính sách thực hiện đúng mục tiêu chiến lược, coi trọng hiện đại hoá nền văn hóa nghệ thuật dân tộc.  

 

 

 

HOÀNG HƯNG

Nhà thơ, Nhà báo chuyên về văn hoá văn nghệ

 

 

 

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:

 

            www.dcpt.org     hay    www.dcvapt.net

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Hiệp Hội Dân Chủ và Phát Triển Việt Nam     Trở về Mục Lục