|
DC&PT - Thời Sự 2006
BÀI TỪ
TRONG NƯỚC
NHÀ BẢO TRỢ HAY
NGƯỜI KIỂM SOÁT?
HOÀNG HƯNG
LTS: Phát
biểu của nhà thơ Hoàng Hưng tại cuộc
đối thoại về VAI TR̉ CỦA NHÀ NƯỚC
TRONG SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT do các Viện Văn hoá châu Âu
tại Việt Nam tổ chức tại Viện Goethe
Hà nội tối 7/6/2006. Thành phần tham dự: Lănh
đạo các tổ chức Văn hoá một số
nước châu Âu, lănh đạo Vụ hợp tác
quốc tế và Vụ mỹ thuật Bộ Văn
hoá Thông tin, các văn nghệ sĩ và nhà báo, nhà nghiên
cứu phê b́nh nghệ thuật.
Cỗ
xe văn hoá của ta do Nhà nước cầm lái (ở
ta có đặc thù là
tay lái văn hoá
có tới ba
người cầm: Ban Tư tưởng Văn hóa
của ĐCS, Bộ Văn hóa và Thông tin và Bộ Công
an). Cỗ xe văn hoá của ta đang chạy trên
đường phát triển nhưng chạy chưa
trơn tru, chạy chậm và
ngập ngừng. Nhiều nguyên nhân, nhưng có một
trong những nguyên nhân cơ bản là: cỗ xe bị
lệch. Tôi xin nêu ra ba chỗ lệch nặng nhất:
1/ Lệch
tay lái: Định
hướng của ta là "xây dựng nền văn
hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân
tộc", nếu hiểu đúng và thực hiện đúng
th́ rất tôt. Nhưng trong
thực tế , cái đầu là "tiên tiến" lại
không được chú trọng bằng cái sau. Và
nội dung của cả hai cái khá mơ hồ:
-
"Bản sắc dân tộc" là khái niệm mà
nội hàm bị tranh căi kéo dài không dứt. Nếu
văn hoá là ḍng sông, th́ bản sắc dân
tộc là cái thế, cái dáng chảy của ḍng sông
chứ không phải đoạn sông đă qua, v́ ḍng sông không bao giờ lặp
lại, từ ḍng suối trên núi cao xuống trung du, về
đồng bằng và tuôn ra biển cả. Nhưng
người cầm lái thường đồng
nhất bản sắc với những ǵ đă h́nh
thành trong lịch sử, tức là mê mải ngoái
lại quá khứ. - khôi phục tràn lan, cả nhiều
cái dở trong truyền thống. (Làm ngơ
trước mê tín dị đoan nở rộ kéo dài, tốn
kém và băng hoại tinh thần xă hội: nhân vật
văn học gần đây nhất là một quan
chức cao cấp đi lễ cầu chức
quyền đội bát nhang đến trụi cả
đầu!)
-
"Tiên tiến", ngược lại, chưa bao
giờ được bàn đến. Không có cơ
sở xét đoán, nên cũng dựa trên kinh nghiệm
quá khứ để xét những cái mới lạ:
dị ứng cái lạ
tuy đó là những thành tựu đă có sức
sống rất lâu trên thê giới: installation, performance,
nghệ thuật đường phố - street arts,
arts de la rue (một
hiện tượng rất thú vị của đô
thị hiện đại mang tính quần chúng và dân
chủ cao. Tổng hợp ca, nhảy, xiếc, hài,
mỹ thuật. Sự kiện đầu tiên ở VN do
sáng kiến của l'Espace bị cấm. Mới đây
được thực hiện tại Festival Huế
do British Council).
Cần
hội thảo để có cái nh́n khoa học về
khái niệm "tiên tiến". Phương pháp
hiện thực XHCN trước kia được coi
là tiên tiến, nay ra sao? Theo tôi, ta chưa có chuẩn nào
đáng tin cậy ngoài một chỗ dựa thực
tế (tuy c̣n những bất cập): cái tiên tiến trong
văn hoá chính là cái mới đă được
thử thách ở các xă hội tiên tiến.
-
Dễ dàng đầu tư tốn kém cho những h́nh
thức phô trương để kỷ niệm, tôn
vinh quá khứ (lễ lạc), không đầu tư
thích đáng cho hiện đại hoá nền văn hoá
nghệ thuật: dịch thuật để phổ
biến tư tưởng văn hoá hiện
đại, thư viện công cộng, công nghiệp
điện ảnh, mỹ thuật không gian ở
đô thị.
Ghi
nhận những tiến bộ và thành tựu trong khi
thực hiện định hướng này: Bảo
tàng dân tộc học, một số lễ hội
văn hoá (Festival Huế), trại điêu khắc
quốc tế... Song phải có một bước
chuyển căn bản theo hướng hiện
đại hoá, tiên tiến hoá.
2/Lệch
trọng tâm:
-
Coi trọng tuyên truyền chính trị nhất thời hơn
là cung cấp sự hưởng thụ văn hoá cho
nhân dân: Đầu tư tốn kém và không hiệu
quả cho các đề tài chính trị hơn là sản phẩm có giá trị nghệ thuật lâu dài (rơ nhất là
điện ảnh, tựơng đài)
-
Thị hiếu ḍng chính (được coi là chính thống) đè bẹp
các thị hiếu bị
coi là bền lề ( thấy rơ trong các triển
lăm Mỹ thuật toàn quốc, nhàm chán do sự áp đảo
của lối vẽ cũ). Nên nhớ rằng,
rất nhiều cái bên lề sẽ nhanh chóng trở
thành chính thống, nhất là trong thời đại
bây giờ.
3/Lệch
cơ cấu máy: Tay ga yếu hơn tay phanh: lo an toàn hơn lo phát
triển. Quá bận tâm về việc ngăn chặn
tác phẩm "sai đường lối" mà không
chú ư đúng mức đến đầu tư
khuyến khích sáng tạo, đào tạo và giáo dục
văn hoá thẩm mỹ.
- Tay phanh: Ngăn
chặn: mang tính đối phó, cảm tính, mất dân
chủ nghiêm trọng. Qui định vụn văt
(trang phục diễn viên, tiêu chuẩn ảnh tranh
khoả thân). Cấm đoán tràn lan. Đơn cử lĩnh
vực sách văn học gần đây: "Chuyện
kể năm 2000" của Bùi Ngọc Tấn và
cuốn sách phê b́nh Trần Mạnh Hảo của
nhiều tác giả).
+
Ba bất: Bất minh (các
tác phẩm bị cấm không trên cơ sở phân tích công
khai, thuyết phục. Đầu n ăm 2006 trong
một hội thảo văn học, nhà văn Bùi
Ngọc Tấn đă chính thức yêu cầu những
người hữu trách công khai cho biết tiểu
thuyết "Chuyện kể năm 2000" vi
phạm luật xuất bản ở chỗ nào để
bị đối xử tàn tệ như thế : tịch
thu và tiêu hủy, - một
việc làm nhiều người cho rằng giống như
ở thời Tần Thủy Hoàng; đến nay không
ai trả lời ông Bùi Ngọc Tấn. Tịch thu sách để
bảo vệ một người như Trần
Mạnh Hảo, đến nay những người ra lệnh
ấy có ân hận?). Bất
lực (không thể chặn trong thời đại
Internet và giao lưu quốc tế mở rộng) và Bất lợi (chỉ có
tác dụng ngược: Làm tăng uy tín của tác
giả và làm giảm uy tín quốc gia trong thời
đại đề cao nhân quyền). Lĩnh vực
văn hoá là lĩnh vực quyền công dân bị xâm
phạm "vô tư" nhất.
+
Khẩn thiết đề nghị Nhà nước băi
bỏ kiểm duyệt dưới mọi h́nh
thức, để tác phẩm tự do ra mắt công
chúng và tự nó phải đối mặt với chế
tài của pháp luật (giống như đối
với mọi sản phẩm kinh tế xă hội). Công
chúng VN đầy đủ ư thức xă hội và tŕnh
độ văn hoá để đánh giá tác phẩm,
không nên quá coi thường công chúng. Nếu v́ lư
do nào đó c̣n
kiểm duyệt th́ phải công khai, dân chủ (có
hội đồng chuyên gia, có phản biện, có
đương sự như h́nh thức một phiên
toà). Tại sao phải né tránh công khai hoá? V́ người
kiểm duyệt không tự tin ở lẽ phải
của ḿnh? V́ trong ḷng người kiểm duyệt biết
nó trái với thông lệ quốc tế?
- Tay ga:
+
Hệ thống đào tạo lạc hậu cả
về chiến lược, phương pháp lẫn
cơ sở vật chất
+
Giáo dục thẩm mỹ cho quần chúng chưa chú trọng
(giáo dục qua hệ thống bảo tàng, phối
hợp với ngành gíao dục để giáo dục
trong nhà trường)
---
Để có thêm tư liệu
bàn bạc về vai tṛ của Nhà nước
đối với sự phát triển nghê thuật, ta
thử nh́n ra ngoài xem thiên hạ làm như thế nào?
Một
thí dụ: Công việc của Bộ Văn hóa Thông tin Pháp,
một nước có truyền thống bảo trợ
nghệ thuật mặc dù không giàu lắm, và trong
thời kỳ được coi là hoàng kim của
văn hoá dưới quyền ông Jack Lang, theo
đuổi chính sách của Đảng Xă hội, tóm
lại là nhiều cái gần gụi với ta (1981-1986,
1988-1993).
*
Mục tiêu: Tăng tốc hiện đại hoá,
mở cửa văn hoá ra với xă hội
đương đại
- Ngân sách: 1%, tăng gấp 2 trong
năm 1982, từ 2,6 tỷ FF năm 1981 - 13, 8 tỷ FF
năm 1993
- Trọng tâm:
+Đào tạo: làm mới và
lập mới (Trường Di sản, Viện
Điện ảnh, 2 Nhạc viện, Trường
Louvre)
+Gíáo dục nghệ thuật
trong trường học (các lớp văn hoá, lớp
di sản...). "Operation de la sensibilisation" (gíao
dục cảm thụ nghệ thuật)
+Mở
rộng phạm vi công tác văn hoá: ca khúc, jazz, nghệ
thuật đường phố, thời trang,
thiết kế mỹ thuật... (Trung tâm quốc gia
về Ca khúc)
+Điều hoà thị
trường: trợ giúp cinema, b́nh ổn giá sách,
khuyến khích mạnh thường quân
*
Chính sách: dân chủ hoá văn hoá
- Giảm bớt sự phân
biệt đẳng cấp nghệ thuật: Xiếc
(trung tâm quốc gia), photo (trường quốc
gia), nhạc nhẹ
- Đề cao người sáng
tạo ("Ministre des Artistes" - Ông Bộ trưởng
của các nghệ sĩ): tài trợ kịch bản
điện ảnh
- Quan điểm định
giá các dự án xin tài trợ: "dân chủ của
thị hiếu" (mỗi người chọn
thứ văn hoá ḿnh thích và là "người sáng
tạo" văn hoá (các tác phẩm xuất phát từ
đời sống hàng ngày trở thành văn hoá)
(Thực tế về tài
trợ của "Trung tâm sách"mang tính dân chủ)
Kết
luận: Nhà nước nên làm tốt vai tṛ "nhà
bảo trợ" hơn là "người kiểm
soát" trong văn hoá nghệ thuật. Việc
quản lư văn hoá cần nghiêm túc tuân thủ luật
pháp, tôn trọng quyền công dân. Cần có chính sách
thực hiện đúng mục tiêu chiến
lược, coi trọng hiện đại hoá nền
văn hóa nghệ thuật dân tộc.
HOÀNG HƯNG
Nhà thơ, Nhà báo chuyên về
văn hoá văn nghệ
Mục Thời sự Tạp
chí Dân chủ & Phát triển điện tử:
www.dcpt.org
hay www.dcvapt.net
|
Trở về Mục
Lục