NHÂN-QUYỀN:

MỸ ÐANG ÐẨY HÀ-NỘI

NGUYỄN NGỌC BÍCH

            Những ngày này, hình như đang có những rục rịch về vấn-đề nhân-quyền ở Việt Nam.  Ngày 23/11/2004 đã có một cuộc gặp gỡ ở ngay Hà-nội mà nội-dung chính-thức  được mô-tả như sau:

            “Ðoàn quan chức Bộ Ngoại giao Hoa kỳ gồm có: Bà Elizabeth Dugan, Trợ lý Bộ trường Ngoại giao, và bà Susan Williams O'Sullivan, cố vấn cao cấp về Dân chủ và Nhân quyền, đến Hà nội đã có cuộc gặp gỡ thân mật với tiến sỹ Nguyễn Thanh Giang vào ngày 23 tháng 11 năm 2004.  Cũng gặp còn có Phó Ðại sứ Hoa kỳ John S. Boardman, Tham tán Chính trị Marc E. Knapper, Bí thư Chính trị Noah S. Zaring.

            “Các quan chức Hoa kỳ bầy tỏ mối quan tâm sâu sắc đến tình trạng dân chủ và nhân quyền ở Việt Nam; nỗi trắc ẩn về các vụ án chính trị phi lý và những đàn áp thô bạo đối với các sắc tộc và tôn giáo.

            “Ông Nguyễn Thanh Giang trình bầy ý kiến của mình về những nhu cầu bức thiết và những điều kiện ràng buộc trong tiến trình bang giao Việt Nam-Hoa kỳ; những bước đi mới trong sự nghiệp đấu tranh dân chủ hóa đất nước, những khắc khoải và những nỗ lực đòi hỏi trả tự do cho các tù nhân chính trị: bác sỹ Nguyễn Ðan Quế, bác sỹ Phạm Hồng Sơn, nhà giáo Nguyễn Khắc Toàn, ký giả Nguyễn Vũ Bình...

            “Buổi gặp mặt diễn ra rất thân mật, thẳng thắn, kéo dài trong 2 giờ.

            “Chiều cùng ngày đoàn quan chức Ngoại giao Hoa kỳ cũng đã có cuộc tiếp xúc với Thứ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội Nguyễn Lương Trào và với Trường Phật giáo tại chùa Quán sứ.”

Lần đầu tiên

            Ðược biết bản tin trên đây là một bản tin “chính thức, có sự thỏa thuận của hai bên tham dự.”  Nghĩa là sự chính-xác trong nội-dung không thể nghi ngờ.

            Từ khi bản tin được tung ra ngoài này đã có một số phản-ứng.  Người thì lạc-quan cho là đã có một sự tiến bộ rõ ràng vì hiển-nhiên là Hà-nội không thể không biết đến cuộc gặp gỡ này, và do đó đã có một sự nhượng bộ nào đó khi để cho hai bên, chính-quyền Mỹ (nhất là Bộ Ngoại-giao tức Hành pháp của Mỹ) và phe các thành-phần Dân-chủ ở trong nước (đại diện bởi Tiến-sĩ Nguyễn Thanh Giang), trực-tiếp gặp gỡ nhau mà không qua sự kềm kẹp của chính-quyền VNCS.  Người thì bi-quan hơn, cho rằng CS Hà-nội vẫn chơi trò “lùi một bước, tiến hai bước” cố-hữu: họ vừa đưa Mục-sư Nguyễn Hồng Quang ra tòa, buộc HT Thích Quảng Ðộ về Sài-gòn không được đi Qui-nhơn thăm HT Huyền Quang, rồi vừa đưa Pháp-lệnh về Tôn-giáo đi vào thi-hành (ngày 15/11).  Trước những lời chỉ-trích nặng nề của thế-giới (Liên-hiệp Âu-châu, Mỹ, các tổ-chức phi-chính-phủ tức NGO) thì họ nhượng bộ một tí, gọi là để vuốt ve đối-phương (đưa ra một bộ mặt hiền lành một chút) nhưng trong thực-tế thì vẫn dùng bàn tay sắt (tuy bọc nhung).  Vậy đâu là sự thật?

Áp-lực của tình-hình quốc-tế, nhất là Mỹ

            Phải nói thẳng ra là Hà-nội thất vọng, rất thất vọng khi Thượng-nghị-sĩ John Kerry thất cử Tổng-thống Mỹ.  Tuy không nói ra song Hà-nội đã đánh cá cược hoàn-toàn vào “con ngựa” Kerry.  Vì thân với Kerry cũng có, song vì bị đánh lừa bởi dư-luận quốc-tế (nhất là Âu-châu ghét Bush) cho rằng Kerry và Dân-chủ mà thắng kỳ vừa rồi thì tất cả những nhức óc của Hà-nội về vấn-đề nhân-quyền tự-nhiên sẽ được giải-quyết, sẽ không còn ai hỏi thăm Ba Ðình về những vi-phạm nhân-quyền của Hà-nội nữa.

            Nhưng sự thắng thế vẻ vang của Ông Bush và Ðảng Cộng-hòa ở Mỹ đã làm cho Hà-nội khựng.  Ba Ðình “lên gân” để tỏ ra Việt Nam độc-lập, không chịu áp-lực của ai cả.  Phần là cũng để xi-nhan (signaler) cho các thành-phần chống đối ở trong nước hiểu rằng: Ðừng có ngo ngoe khi thấy Bush thắng!  Vì vậy phải cứng dắn, phải làm dữ!  Ðó là lý-do tại sao Hà-nội đã đối-xử khá tàn bạo với Mục-sư Nguyễn Hồng Quang và giáo-hội Mennonite Việt Nam cũng như HT Quảng Ðộ!  Còn những người không có chỗ tựa như các đồng-bào thiểu-số ở Cao-nguyên Trung-phần thì cho những hình phạt thật nặng, nhiều năm tù tội cho 17 người!

            Hà-nội quên mất rằng Ông Bush là một người làm chứ không chỉ nói.  Trong cuộc vận-động tranh cử năm nay, đi nhiều nơi Ông Bush đã gặp sự ủng-hộ nồng-nhiệt của người Việt ở Mỹ, những người đã có quốc-tịch đã đành (ủng-hộ bằng lá phiếu) mà ngay cả những người chưa có quốc-tịch cũng vận-động trên mặt báo, trên Internet, trong ngay gia-đình hay giữa bạn bè, rủ nhau đi ghi danh ồ ạt (cao hơn bất cứ năm nào hết) để đảm bảo là 4/5 lá phiếu của người Mỹ gốc Việt đổ về cho Ông Bush, chống Kerry.  Gặp một phái-đoàn người Việt đến ủng-hộ ông ở Grand Rapids, Michigan, chỉ 1-2 ngày trước khi bỏ phiếu, Ông Bush hỏi: “What can I do for you?” (“Tôi có thể làm được gì cho Quý Vị?”)  Một anh thanh-niên, anh Khưu Tiến Thành, đã mau mắn trả lời: “Xin ủng-hộ cho nhân-quyền ở Việt Nam.” (Theo báo Mạch Sống, số 29 năm thứ 3, ra tháng 11/2004)

Áp-lực cách nào?

            Từ tháng 7 năm nay, Dự-luật về Nhân-quyền ở Việt Nam do Dân-biểu Chris Smith đưa ra thắng một lần nữa trong 3 năm.  Lần đầu, vào năm 2001, thắng với 410-1 phiếu.  Lần này, tuy số người ủng-hộ có thấp hơn vẫn còn thắng với 368-43.  Nhưng cả hai lần, dự-luật này chết ở trên Thượng-viện.  Năm 2001 là bởi ông Kerry chặn không cả cho bàn ở trong Ủy-ban Tư pháp (Judiciary Committee) thành không được ra Ðại-hội-đồng Thượng-viện để lấy biểu quyết.  Còn năm nay, phía ông Smith định đi vòng ngả khác, không đi qua Ủy-ban Tư pháp mà lại gắn Luật Nhân-quyền VN vào đuôi cái luật lớn hơn nhiều về Chuẩn chi cho Bộ Ngoại-giao (Hình-thức này, hình-thức phụ-đính một cái luật nhỏ vào một cái luật lớn hơn, người ta gọi là làm thành “rider”).  Nhưng cuối cùng, chiến-thuật này cũng thất bại vì phe chống đối đã gạt ra, không cho dự-luật của ông Smith làm “rider” trên cái luật về Chuẩn chi.

            Khi được tin này cách đây hơn một tuần, nhiều người rất buồn phiền, kể cả Ủy-ban về Tự do Tôn-giáo Quốc-tế của bà Ngô Thị Hiền, cho rằng việc làm mấy năm qua đã trở nên “công cốc công cò.”  Nhưng sự thực không phải, hay không hẳn là vậy.

            Dân-chủ của Mỹ có một nếp sinh-hoạt mà nhiều người quan-sát, đứng ở ngoài nước Mỹ, thường không hiểu.  Ðó là sau một cuộc tuyển cử với nhiều va chạm như cuộc tuyển cử năm nay giữa hai ông Bush và Kerry thì người thắng cuộc thường có bổn-phận, một bổn-phận không nhất thiết thành văn mà chỉ là một loại “gentlemen's agreement,” phải đi bước đầu trong sự hàn gắn.  Muốn vậy, ông Bush có thể cho phe ông Kerry thắng trên một chuyện nhỏ để đạt một mục-tiêu lớn.  Ðó là để cho phe ông Kerry hay những người thân Hà-nội trong Quốc-hội Hoa-kỳ không bị dồn vào chân tường về vấn-đề nhân-quyền, một điều sẽ khó ăn khó nói đối với những công-ty đang làm ăn với Việt Nam.

            Nhưng ngược lại thì Ông Bush cũng không thể bỏ rơi được những người trong đảng của ông như các Dân-biểu Chris Smith, Tom Davis hay Frank Wolf, v.v. là những người được cử tri người Việt hết lòng ủng-hộ trong những năm qua.  Vì vậy mà vẫn phải có một chiến-thuật chiến-lược có thể làm vừa lòng những người này đối với vấn-đề Việt Nam, và đó là chiến-thuật mới của Ông Bush trong vấn-đề này.

Chiến-thuật mới của chính-quyền Bush

            Vậy chiến-thuật mới của Ông Bush là gì?

            Thưa, là cho Hà-nội thấy rõ là họ đã “hố” khi không “deal” với chính-quyền Bush từ trước cả cuộc bầu cử.  Ðể lên án Hà-nội nhưng cũng không đi xa tới độ ra nguyên một cái luật về Nhân-quyền cho Việt Nam (nó bao trùm nhiều vấn-đề quá), Bộ Ngoại-giao Mỹ đã từ tháng 9 đưa VNCS vào thành một trong những nước đáng quan tâm đặc-biệt (CPC, Countries of Particular Concern) về mặt tự do tôn-giáo.  Ðiều này, nhiều người và nhiều tổ-chức đã chủ-trương và khuyến cáo chính-phủ Mỹ từ lâu nhưng đến tháng 9 vừa qua, Bộ Ngoại-giao Mỹ mới thực-hiện. 

            Ðưa Việt Nam thành CPC là đi chưa đủ xa đối với một số người trong chúng ta nhưng ít nhất cũng cho phép chính-quyền Hoa-kỳ có một căn-bản để trừng phạt hay chế tài Hà-nội trong trường-hợp Hà-nội cứ tỉnh bơ, phớt lờ những chỉ-trích từ bên ngoài.  Nói cách khác, CPC không bao trùm hết mọi vấn-đề nhân-quyền VN nhưng ngược lại, cho phép Hoa-kỳ có cớ để cúp loại viện-trợ này hay viện-trợ kia trong những tiền viện-trợ mà không bị coi là thuộc diện nhân-đạo (non-humanitarian aid).  Một tỷ dụ là chương-trình học-bổng cho các sinh-viên Việt Nam sang Mỹ du học, nếu cần có thể cúp được.  Mà điều này thì đặc-biệt đau vì phần lớn các “lưu-học-sinh” ở Hà-nội sang Mỹ học là “con ông cháu cha” (COCC).  Nếu chương-trình bị cúp là các COCC này bị ảnh-hưởng đầu tiên.  Chính vì lý-do đó mà hôm 26/11 vừa qua, ông Michael Marine, Ðại-sứ Mỹ ở Việt Nam, đã không ngần ngại chỉ-trích nhà cầm quyền Hà-nội về cách họ “đối xử với các vị cao tăng lãnh đạo của Giáo hội Phật giáo VN Thống nhất” tức hai HT Quảng Ðộ và Huyền Quang.  Nói chuyện với các nhà báo quốc-tế ở Hà-nội, ông đã kêu gọi cộng-đồng thế-giới hãy quan tâm sâu xa về vấn-đề đàn áp tôn-giáo này và cảnh-báo là nó có thể sẽ mang lại những chế tài từ phía Mỹ, có thể sẽ được đưa ra ngày 15/12 tới đây-trừ phi là tình-hình đổi thay khác đi. 

            Ông tuyên-bố với các phóng-viên ngoại-quốc: “Về vấn đề Nhân quyền và Tự do Tôn giáo, chúng tôi muốn Việt Nam phải thực thi những điều mà họ đã cam kết khi ký vào Công ước Dân quyền và các Quyền Chính trị” (vào tháng 9 năm 1982).  Ông nói tiếp: “Chúng tôi đã nói với họ (= Hà-nội) rất rõ ràng qua nhiều cuộc tiếp xúc rằng thật khó hiểu và cá nhân tôi cũng không thấy được tại sao HT [Thích Huyền Quang] lại bị ngăn cấm đi lại và các đệ tử của ông cũng không được phép thăm viếng HT khi ông đau yếu.”

Những đấu hiệu đáng ghi nhận

            Hãy khoan nói về phản-ứng của Hà-nội, là họ nhượng bộ hay không, hay họ chỉ lùi một bước để tiến 2-3 bước.  Ðiều ta thấy rõ được lúc này là Mỹ rõ ràng đã nhúc nhích và có một số biện-pháp đáng kể:

            Ngày 21/11, lúc 2g30 chiều, phái-đoàn Bộ Ngoại-giao Mỹ đến vấn an HT Thích Quảng Ðộ và đàm đạo với HT về tình-hình Giáo-hội PGVNTN.  Phái-đoàn Mỹ do Trợ-lý Bộ-trưởng Ngoại-giao Elizabeth Dugan cầm đầu và có 4 người của Tòa Tổng-lãnh-sự Mỹ ở TP-HCM tháp tùng, trong đó có TLS Seth D. Winnick.  HT thông-báo HT và một phái-đoàn sẽ lên đường đi Qui-nhơn thăm HT Huyền Quang đang ốm vào ngày hôm sau.

            Cùng ngày, 21/11, vào lúc 3g30, Ðại-sứ Michael W. Marine và phu-nhân đến vấn an HT Thích Huyền Quang ở bệnh-viện Qui-nhơn.  Tuy cuộc gặp gỡ ngắn ngủi (chỉ 15 phút vì Thầy Huyền Quang đang ốm nặng), sự tháp tùng của bà Marine chứng tỏ là phía Hoa-kỳ muốn xem HT Huyền Quang như một người thân trong gia-đình.

            (Sáng sớm hôm sau, 22/11, phái-đoàn của HT Quảng Ðộ bị chặn lại ở Trảng Bom và hộ-tống đưa về Sài-gòn.  Sang hôm sau nữa, 23/11, HT bị Công-an Phú-nhuận điệu lên “làm việc” trong 4 tiếng đồng hồ.  Họ còn “mời” trở lại nữa nhưng HT từ chối.)

            Ngày 23/11, phái-đoàn Bộ Ngoại-giao lần đầu nói chuyện trực-tiếp với phe Dân-chủ ở trong nước, ngay Hà-nội.

            Ngày 26/11, Ông Marine họp báo chỉ-trích Hà-nội, nhắc nhở những cam-kết của Hà-nội và cảnh-cáo là có thể sẽ có những biện-pháp chế-tài từ phía Hoa-kỳ.

            Nhưng điều đáng chú ý hơn cả lại là một điều không ai nói ra song Hoa-kỳ vẫn nghĩ là Hà-nội cần hiểu.  Ðó là, dù muốn dù không Hà-nội vẫn sẽ phải làm việc với chính-quyền Bush trong 4 năm tới, nhất là nếu Hà-nội cần Mỹ ủng-hộ để vào WTO.♣

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:

            www.dcpt.org     hay    www.dcvapt.net