ĐIỂM SÁCH

Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự

“Chủ nghĩa Cộng Sản là giấc mơ của một vài người,

nhưng là cơn ác mộng cho mọi người.”

Victor Hugo

Tác giả: Võ Nhơn Trí

Người đọc: Nguyễn Quốc Khải

“Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự “ là cuốn sách mới nhất của TS Võ Nhơn Trí viết về tình hình kinh tế và chính trị của Việt-Nam.  Sách này gồm có bốn phần là (1) ý thức hệ của chính sách “đổi mới”; (2) “đổi mới” kinh tế, (3) “đổi mới” chính trị; và (4) kết luận. Trong bài phân tách sau đây, người viết sẽ đề cập chính yếu đến phần “đổi mới” kinh tế. Hi vọng một trong những chuyên gia về khoa chính trị học sẽ thảo luận đầy đủ về phần “đổi mới” chính trị của cuốn sách. 

Trong cuốn “ Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự “ ngoài việc tóm tắt và cập nhật hóa những điều quan trọng tác giả đã nói đến trong cuốn sách “Vietnam's Economic Policy Since 1975” xuất bản cách đây 13 năm, TS Võ Nhơn Trí còn đưa ra những nhận xét giá trị về hiện tình của Việt-Nam trong những năm gần đây, dưới con mắt của một kinh tế gia và đồng thời là một chuyên viên về chính trị học và một cựu đảng viên Cộng sản.  Với chuyên môn và kinh nghiệm của tác giả, hẳn những sự phê phán của ông trong cuốn sách này phải xác thực. Ông nhìn nhận rằng Việt-Nam đã thực hiện một số biện pháp cải tổ kinh tế. Nhưng nói chung việc cải tổ này còn bị giới hạn đáng kể. Về mặt chính trị, Ðảng CSVN chỉ thực hiện một vài thay đổi có tính cách bề ngoài.  Ông cho rằng cải tổ kinh tế không tự động đưa đến cải tổ chính trị.  Hiện nay sự đông lạnh về chính trị đang cản trở việc phát triển kinh tế.  Ông Võ Nhơn Trí xác định rằng Việt-Nam cần phải đổi mới thật sự về cả hai phương diện kinh tế và chính trị mới có thể rửa được cái nhục tụt hậu.

Một đặc điểm của cuốn sách “ Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự “ là tác giả đã tham khảo rất nhiều tài liệu để dẫn chứng những điều ông viết trong sách. Tất cả những tài liệu này đều được tác giả ghi xuất xứ trong phần chú thích một cách rõ ràng.  Mặc dù đề tài mang vẻ chuyên môn, nhưng với một lối viết bình dị, và bố cục rõ ràng, tác giả đã trình bày nội dung của cuốn sách một cách mạch lạc khiến cho độc giả có thể theo dõi dễ dàng.

Giới thiệu tác giả

TS Võ Nhơn Trí sinh tại Sadec, học trung học tại Saigon và Nam vang. Ông tốt nghiệp Kỹ Sư Thương mại (Grenoble, 1956), Tiến sĩ Luật tại Pháp (Grenoble, 1955)  và Tiến sĩ Kinh tế tại Anh (Birmingham, 1957).  Từ Paris ông trở về Hà-nội vào năm 1960 và làm việc tại Viện Kinh tế ở Hà-nội trong khoảng thời gian 1960-1975 và Viện Khoa học Xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh, 1976-1984.  Sau đó ông Võ Nhơn Trí dời Việt-Nam qua Pháp. Từ năm 1985-1991 ông làm công việc nghiên cứu kinh tế tại Institute of Development Studies (Sussex, Anh quốc), Institute of Developing Economies (Tokyo, Nhật Bản), Institute of Southeast Asian Studies (Singapore), Australian National University (Canberra, Úc), và Centre National de Recherche Scientifique (Paris, Pháp).

TS Võ Nhơn Trí đã viết rất nhiều bài nghiên cứu về Việt-Nam. Hầu hết những bài này đã được đăng trên các tạp chí chuyên môn. Ngoài ra ông còn là tác giả của một số sách về kinh tế và chính trị sau đây:

* Croissance Eùconomique De La République Démocratique Du Vietnam, 1945-1965, Hanoi: 1967.

* Vietnam: The Third Five-Year Plan 1981-1985, Performance And Limits, No. 4, Indochina report (special issue), October - December 1985, Singapore: 1985.

* Socialist Vietnam's Economy, 1975- 1985. An Assessment, Monograph V.R. F. series. No. 139, Institute of Developing Economies, Tokyo: January 1987.

* Vietnam's Economic Policy Since 1975, Institute of Southeast Asian Studies, Singapore: 1990.

*Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự, nhà xuất bản Ðông Á, Vancouver, Canada: 2003.

Ông Võ Nhơn Trí gia nhập Ðảng Cộng sản Pháp vào năm 1952 và Ðảng Cộng sản Việt-Nam vào năm 1961. Cũng như nhiều người khác, vì tin tưởng rằng chủ thuyết Cộng sản sẽ mang lại độc lập, tự do và hạnh phúc cho dân tộc, ông Võ Nhơn Trí sau khi tốt nghiệp tại Pháp và Anh quốc vào năm 1960, đã từ bỏ miền Nam và chọn lựa miền Bắc để trở về phục vụ đất nước dưới chế độ Cộng sản. Ông tâm sự rằng ngay trong những ngày đầu trở lại quê hương ông đã nhìn thấy ngay sự thật và đã thất vọng và đau đớn vì bị chế độ phản bội. Sau khi dự Hội nghị Kinh tế gia tại Budapest và ghé thăm Paris vào năm 1974, khi trở về Hà-nội ông Võ Nhơn Trí bắt đầu bị theo dõi vì thái độ chống đối chế độ của ông ở hải ngoại. Do đó ông tìm cách lần lượt đưa con gái và vợ qua Pháp trước.

Vào năm 1980 ông bị CSVN bắt giam vì ba tội: tình nghi vượt biên (khi ông về thăm miền Hậu giang), gia đình ở lại nước ngoài bất hợp pháp, và không làm việc hăng say như trước nữa. Ngay sau đó ông Võ Nhơn Trí đã từ bỏ Ðảng CSVN và xin qua Pháp để đoàn tụ gia đình. Nhờ sự can thiệp bền bỉ trong bốn năm cũa một số nhân vật thân với chế độ Hà-nội lâu năm tại Pháp, đến 1984 ông được phép dời Việt-Nam qua định cư tại Pháp. Nhờ thời gian ở trong tù, tuy ngắn ngủi so với thân phận của hàng trăm ngàn tù nhân chính trị vào thời gian đó, ông “hãnh diện” là có được cơ hội để biết thế nào là sự tàn bạo của chế độ Cộng Sản.

Ý thức hệ của chính sách “đổi mới”

Trong phần đầu của cuốn sách tác giả trình bày ý thức hệ được Cộng sản Trung quốc và Việt-Nam dùng làm nền tảng cho chính sách “đổi mới” và giải thích chính sách này diễn biến như thế nào.  Theo tác giả, ý thức hệ của “đổi mới” là một chuyển hóa từ chủ nghĩa xã hội (CNXH) cổ điển theo kiểu Mác-Lê-Mao sang CNXH theo kiểu Mác-Lê-Ðặng.  Ý thức hệ này có một vài điểm chính sau đây: (1) mục tiêu của CNXH là phát triển lực lượng sản xuất, làm cho dân giầu, nhưng phải lần lượt người trước người sau, vùng trước vùng sau; (2) kinh tế thị trường là một phương tiện để xây dựng CNXH; (3) dân chủ XHCN, pháp luật XHCN, và ý thức hệ và văn hóa XHCN cần được phát triển; (4) để xây dựng CNXH và hiện đại hóa nền kinh tế, nhất là trong giai đoạn đầu (có thể kéo dài 100 năm), những nước XHCN cần mở cửa ra thế giới bên ngoài để học tập và lợi dụng vốn liếng, và kỹ thuật công nghệ; và (5) Ðảng Cộng sản giữ vai trò lãnh đạo công cuộc xây dựng CNXH.

Theo nhận xét của tác giả, một điều đáng chú ý là Ðảng CSVN muốn lợi dụng những khía cạnh tích cực của chủ nghĩa tư bản như nguồn vốn và kỹ thuật để phát triển lực lượng sản xuất, nhưng vẫn bác bỏ quan hệ sản xuất tư bản về quyền tư hữu, quản lý kinh tế, phân phồi lợi tức và về thượng từng kiến trúc của xã hội tư bản liên quan đến văn hóa, chính trị, triết học, tôn giáo, luật pháp, v.v.  Một điểm đáng chú ý thứ hai mà tác giả nêu ra là kinh tế thị trường (tư bản) được sử dụng song song chứ không thay thế kinh tế kế hoạch hóa với khu vực quốc doanh là lực lượng chủ động (CNXH). Ðiểm đáng chú ý thứ ba là có sự phân đôi (dichotomy) giữa “đổi mới” kinh tế và “đổi mới” chính trị.  Theo đó nhà nước cởi trói phần nào về lãnh vực kinh tế nhưng vẫn xiết chặt về mặt chính trị.  Theo tác giả, những điều trên đây cho thấy rằng CNXH mà đảng CSVN bắt chước của Trung quốc chứa đựng đầy mâu thuẫn, nhất là trong dài hạn. 

Trên đây, tác giả trình bầy rõ chiến thuật “tương kế tựu kế” của Ðảng CSVN, thay đổi để tồn tại, nhưng vẫn kiên quyết không từ bỏ CNXH. Ðến đây người ta phải hiểu rõ hơn tại sao CSVN trì hoãn liên tục việc cải tổ những xí nghiệp quốc doanh.  Nếu sách lược Mác-Lê-Ðặng này thành công thì đây là một đại họa cho dân tộc, vì nếu CNXH còn duy trì trên đất nước vài thập niên nữa thì không biết Việt-Nam sẽ tụt hậu thảm hại đến mức nào. Một khó khăn cho Ðảng CSVN là họ không thể làm chủ được mọi thay đổi, kể cả thay đổi về ý thức hệ của chính những nhà lãnh đạo. Kinh nghiệm cho thấy đã có biết bao người theo chủ nghĩa Cộng sản trong quá khứ, mà tác giả là một thí dụ,  nay đã thấy sự thật và cố tìm lối thoát cho đất nước. Một số người theo dõi tình hình Việt-Nam nhận định rằng, số những đảng viên CSVN thật sự tin tưởng vào CNXH chẳng còn là bao nhiêu. Họ cấu kết vơi nhau vì một số đặc lợi. Thế giới chỉ còn vài nước gọi là theo CNXH về hình thức nhiều hơn là về thực chất.  Ở những nơi này, CNXH được sử dụng như một chiêu bài tiện lợi để chứng minh cho sự tồn tại của những chế độ tư bản độc tài mới.

Ngoài ý thức hệ Mác-Lê, CSVN còn nói đến tư tưởng Hồ Chí Minh dùng làm chỉ đạo cho chính sách “đổi mới” mà họ đang áp dụng hiện nay. Theo tác giả, sau khi Liên xô và Ðông Âu sụp đổ, đảng CSVN tạo ra “tư tưởng Hồ Chí Minh” để CNXH ở Việt-Nam mang mầu sắc dân tộc và có lý do tồn tại.  Ông Hồ đã từng tuyên bố: “Tôi không có tư tưởng gì ngoài tư tưởng chủ nghĩa Mác-Lê cả.” Như thế quan điểm căn bản của ông Hồ và đảng CSVN vẫn là chuyên chính vô sản theo CNXH Mác-Lê-Mao. Ông Hồ có nói đến “tập trung dân chủ” (democratic centralism), nhưng trên thực tế chỉ có tập trung (danh từ) chứ không hề có dân chủ (tĩnh từ).  Theo tác giả nguyên tắc tổ chức này của CSVN phải được gọi là “tập trung chuyên chính” (dictatorial centralism).  Tác giả cũng lưu ý rằng Cộng sản chẳng hề dùng cụm từ “dân chủ tập trung” (centralized democracy) như một số người lầm tưởng.

Ông Hồ từng tuyên bố rằng: “Từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên CNXH mà không phải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa”. Chủ trương này đã thất bại và không phù hợp với ý thức hệ “đổi mới” đảng CSVN hiện nay theo đuổi.  Một cách khách quan, tác giả nói rằng không phải cái gì ông Hồ nói cũng sai cả. Mọi người phải đồng ý với ông Hồ khi ông nói rằng: “Hễ chính phủ nào mà có hại cho dân chúng thì dân chúng phải đập đổ chính phủ ấy đi và gây nên chính phủ khác,” hoặc là “Nếu nước độc lập mà dân chúng không hưởng hạnh phúc, tự do thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gí.”  Những câu nói này thật là chí lý.

Ðảng CSVN nói rằng chính sách “đổi mới” hiện nay dựa vào “tư tưởng Hồ Chí Minh”. Theo tác giả điều này hoàn toàn sai lầm, nếu không muốn nói là bịa đặt. Về mặt kinh tế ông Hồ chủ trương rằng: “Kinh tế quốc doanh là hình thức sở hữu của toàn dân, nó lãnh đạo nền kinh tế quốc dân ... tạo nền tảng vững chắc cho CNXH và thúc đẩy việc cải tạo XHCN.”  Các thành phần sản xuất khác như cá thể và tư doanh bị cấm đoán. Thêm vào đó nhà nước chủ trương thiên về công nghiệp nặng, coi nhẹ công nghiệp nhẹ và nông nghiệp. Kết quả là như ông Võ Nguyên Giáp nói tại Hà-Nội vào năm 2000: “Nền kinh tế xã hội (của Việt-Nam) đang ở trong tình trạng trì trệ, nghèo khổ. Ðời sống của nhân dân cũng như năng suất lao động đang ở trong tình trạng thấp kém và lạc hậu hàng mấy thế kỷ, không những so với các nước phát triển mà so cả với những nước ở trong khu vực.” 

Chúng ta ca ngợi những lời phê phán thẳng thắn của ông Giáp. Nó đã phần nào giúp cho chương trình “đổi mới” được tiếp tục từ đó đến nay, mặc dù chậm chạp, nửa vời, và có những lúc bị khựng lại một cách nghiêm trọng vì sự chống đối của những nhân vật vọng cổ. Theo TS Võ Nhân Trí, hiển nhiên là không có thể nào dựa vào “tư tưởng Hồ Chính Minh” trái khoáy như đã trình bầy ở trên để có thể xây dựng chính sách “đổi mới” kinh tế hiện nay được. Ðiều này thật sáng tỏ như ban ngày.

“Ðổi mới” kinh tế

Tác giả cho biết gần đây cựu Ủy viên Bộ Chính trị Nguyễn Ðức Bình đã thừa nhận rằng: “Ðảng ta đã phạm sai lầm... nóng vội trong cải tạo XHCN xóa bỏ ngay nền kinh tế nhiều thành phần ... duy trì quá lâu cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp.”  Căn cứ vào thực trạng đó và sau khi tham khảo ý kiến với Tổng Bí thư Ðảng Cộng sản Sô-viết Mikhail Gorbachev, CSVN cho ra đời chính sách “đổi mới” vào cuối năm 1986. Ðể đóng góp với những nhận xét trên của tác giả, chúng ta cũng cần nêu rõ thêm ba điểm: (1) chính sách “đổi mới” của CSVN hoàn toàn rập theo khuôn khổ của chính sách “đổi mới” của Trung quốc mà nước láng giềng của Việt-Nam này đã đem ra thực hiện từ 1978; (2) Tuy công bố chính sách đổi mới từ năm 1986, Việt-Nam không thi hành chính sách này cho tới năm 1988 sau khi Lê Duẩn đã qua đời, và tình trạng kinh tế thê thảm hơn với sự cắt giảm viện trợ của các nước Ðông Âu và Nga xô. Việc thi hành chính sách “đổi mới” được đánh dấu bằng sự ra đời của luật Ðất đai 1988; (3) Rất nhiều người, nhất là những người từng sống tại miền Nam Việt-Nam trước 1975, không đồng ý với danh từ  “đổi mới” của CSVN vì họ cho rằng phải dùng từ “đổi cũ” mới đúng.  Từ đầu thập niên 50 đến nay, người dân Việt đã phải chứng kiến việc cải cách ruộng đất tới lui nhiều lần. Vào nửa đầu thập niên 50, CSVN tịch thu ruộng đất của địa chủ ở miền Bắc rồi chia cho dân. Ðến năm 1957,  CSVN bắt đầu thu hồi đất đai của dân để xây dựng nông trường và hợp tác xã nông nghiệp ở miền Bắc. Chính sách hợp tác hóa nông nghiệp này, đất của chung dưới sự quản lý của nhà nước, được áp dụng tại miền Nam trong thời gian 1975-1987, nhưng hoàn toàn thất bại. Nay nhà nước đảo ngược chính sách một lần nữa, trao trả dần đất cho dân chúng. Trước hết quyền sử dụng đất trong 5-10 năm. Thời hạn này nới rộng ra dần tới 50 năm.

TS Võ Nhơn Trí đã lưu ý ngay từ 1986 rằng chính sách “đổi mới” vẫn nằm trong quỹ đạo CNXH. Tác giả dẫn chứng rằng Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh lúc đó đã nói rằng chính sách “đổi mới” chỉ nhằm tăng hiệu năng của CNXH mà thôi. Ðại Hội 7 (1991) của Ðảng CSVN nói rõ hơn là, nền kinh tế nhiều thành phần phải “vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng XHCN.”  Ðại Hội 8 (1996) của Ðảng CSVN nhấn mạnh thêm là “đổi mới” nhằm mục đích xây dựng XHCN chứ không phải đi theo con đường tư bản chủ nghĩa.

Theo tác giả, gần đây nhất là báo cáo của Ðại Hội 9 của Ðảng CSVN vào tháng 4. 2001 đã nêu lên bốn điểm chính của kinh tế thị trường theo định hướng XHCN như sau: (1) Mục tiêu của kinh tế thị trường theo định hướng XHCN là “phát triển lực lượng sản xuất ... để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của CNXH. Sử dụng cơ chế thị trường để kích thích sản xuất, phát huy tinh thần năng động ... của người lao động ... thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa  ... (nhưng phải) đúng định hướng XHCN”; (2) Trong nền kinh tế nhiều thành phần, khu vực “kinh tế nhà nước (phải) giữ vai trò chủ đạo”; (3) “Nhà nước XHCN ... quản lý nền kinh tế theo nguyên tắc kết hợp thị trường với kế hoạch” và “hạn chế và khắc phục mặt tiêu cực của cơ chế thị trường” ; (4) “Kinh tế thị trường định hướng XHCN thực hiện phân phối chủ yếu theo kết quả lao động ... và theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh ... “

Qua những điểm trình bày ở trên, TS Võ Nhơn Trí cho rằng có một khoảng cách rất lớn giữa một nền kinh tế thị trường thật sự và một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN như hiện nay ở Việt-Nam. Hầu hết những kinh tế gia theo dõi tình hình Việt-Nam cũng có đồng quan điểm như vậy. Heritage Foundation với sự cộng tác của Wall Street Journal hàng năm đều làm một cuộc điều nghiên về độ tự do kinh tế tại nhiều nước và lãnh thổ. Kết quả của cuộc điều nghiên 156 nước trong năm 2002 cho thấy Việt-Nam được xếp vào loại “mostly unfree”.   Khi có cuộc tranh tụng về vụ bán phá giá cá tra / cá basa vào năm 2003, nhà nước muốn chứng minh rằng kinh tế Việt-Nam là một nền kinh tế thị trường theo đó giá cả do luật cung cầu ấn định, không có sự can thiệp của nhà nước.  Tuy nhiên, cũng có những kinh tế gia ủng hộ quan điểm của nhà nước Việt-Nam như TS Phạm Ðỗ Chí và TS Vũ Quang Việt. Ông Chí cho rằng sự bành trướng mạnh của khu vực tư nhân ở mức độ 195% từ 1995 đến 2002 chứng tỏ sự thành công của chương trình cải tổ kinh tế ở Việt-Nam mà kết quả là thị trường mở rộng, hệ thống giá cả tự do và luật lệ được thi hành nghiêm chỉnh.  Ô. Việt lập luận rằng chính phủ chỉ kiểm soát giá cả trong khu vực độc quyền của nhà nước như trong mọi nền kinh tế khác.  Nhà nước cần can thiệp vào hệ thống ngân hàng để kiểm soát lãi suất và chương trình cho vay. Hệ thống cho thuê mướn đất cho phép việc sử dụng đất lâu đến 100 năm và quyền sử dụng này được chuyển nhượng. Như vậy hệ thống cho thuê mướn đất ở Việt-Nam tương đương với quyền tư hữu đất đai.

Tác giả nhận xét rằng từ đầu năm 2000, khi luật Doanh nghiệp bắt đầu có hiệu lực và đặc biệt là từ tháng 3. 2002, nhà nước mới khuyến khích khu vực tư nhân phát triển đôi chút nhưng vẫn ưu đãi khu vực quốc doanh, mặc dù khu vực này vẫn thảm bại. Nhà nước CSVN chủ trương công nghiệp hóa đất nước nhưng dành ưu tiên cho các doanh nghiệp nhà nước và đặc biệt là phát triển công nghiệp nặng. Ðây hoàn toàn không phải là những lời phê phán mà là những dữ kiện. Kết quả là cả ba giai đoạn công nghiệp hóa 1976-1987, 1988-1991, và 1992 đến nay đều thất bại theo sự nhận xét của hai kinh tế gia ở Hà-Nội là Lê Việt Ðức và Trần Thị Thu Hằng.

Tác giả cho biết là theo nhà nước CSVN, kinh tế thị trường có sáu thành phần theo thứ tự ưu tiên như sau: nhà nước hoặc quốc doanh (state sector), tập thể (collective sector), tư bản nhà nước (state capitalism sector), cá thể và tiểu chủ, tư bản tư nhân (private capitalism sector) và đầu tư nước ngoài (foreign-invested sector). Sau ba đợt cải tổ, 75- 80% của tổng số 5,400 doanh nghiệp nhà nước vẫn bị lỗ lã.  Số nợ của các doanh nghiệp này lên tới 13.1 tỉ Mỹ kim vào cuối năm 2000. Tác giả nhận xét rằng dù làm ăn thất bại, khu vực xí nghiệp quốc doanh vẫn tiếp tục được các nhà lãnh đạo Hà-nội ủng hộ. Ông Ðỗ Mười bào chữa chính sách của nhà nước như sau: “Một doanh nghiệp nhà nước xét riêng rẽ là lỗ, nhưng nó tạo điều kiện cho các ngành kinh tế khác phát triển hoặc phục vụ nhiệm vụ chính trị, xã hội quan trọng của Ðảng và nhà nước, thì vì lợi ích toàn cục, vẫn phải được nhà nước giúp cho doanh nghiệp ấy tồn tại và phát triển.”  Ông Nông Ðức Mạnh cũng lên tiếng bênh vực các doanh nghiệp nhà nước: “Chúng ta không thể chấp nhận quan niệm coi doanh nghiệp nhà nước tất yếu dẫn tới kém hiệu quả ... Kinh tế nhà nước, doanh nghiệp nhà nước, có vai trò quyết định trong việc giữ vững định hướng XHCN.” 

Tác giả giải thích rằng ngoài xí nghiệp quốc doanh ra, khu vực nhà nước còn bao gồm ngân sách quốc gia, quỹ dự trữ quốc gia, các quỹ quốc gia thuộc sở hữu nhà nước, ngân hàng nhà nước, các ngân hàng thương mại quốc doanh, đất đai và tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng sản xuất, và đại bộ phận cơ sở hạ tầng xã hội. Ngoài ra, nhà nước còn là chủ nhân ông của nhiều cơ sở trong khu vực tập thể như hợp tác xã và khu vực tư bản nhà nước như công ty liên doanh với tư nhân trong và ngoài nước.  Cho nên khu vực quốc doanh rất lớn. Theo tác giả, trong khoảng thời gian từ 1991- 1995 kinh tế phát triển liên tục nhờ ba yếu tố: Các thành phần kinh tế ngoài xí nghiệp quốc doanh và hợp tác xã được phép tham gia vào việc phát triển, vốn đầu tư nước ngoài đổ vào Việt-Nam và kinh tế Việt-Nam xuất phát ở mức rất thấp. Những nhận xét của tác giả rất xác đáng. Kể từ 1996, nghĩa là hai năm trước khi cuộc khủng hoảng tài chánh Á châu bắt đầu ảnh hưởng vào Việt-Nam, sự phát triển của Việt-Nam đã bị chậm lại vì những sự yếu kém trong cơ cấu kinh tế. Cuộc khủng hoảng tài chánh chỉ làm tăng thêm những sự yếu kém đó.  Những cơ quan tài trợ quốc tế đều có cùng một quan điểm như vậy.

TS Võ Nhơn Trí cho biết tại một buổi hội thảo tại Hà-nội vào năm 2000 Ông Võ Nguyên Giáp thừa nhận rằng: “Chúng ta phải ... dũng cảm nhìn vào sự thật, thấy rõ ràng rằng nước ta vẫn còn là một nước lạc hậu và nghèo nàn trên thế giới ... Trình độ công nghệ so với các nước trung bình còn lạc hậu hơn mấy thập kỷ, so với các nước tiền tiến thì gần cả trăn năm.” Tác giả tiếc là một mặt ông Giáp thừa nhận tình trạng rất lạc hậu của Việt-Nam, nhưng lại vẫn tán thành Chủ nghĩa Xã Hội. Ông Giáp “không thấy hoặc không muốn thấy rằng cái này (CNXH) là nguyên nhân trực tiếp của cái kia (tình trạng lạc hậu).”

Ðể mô tả chế độ kinh tế vá víu ở Việt-Nam, tác giả trích dẫn một đoạn phê phán của Jean-Louis Rocca trong bài “Le Capitalisme Chinois” đăng trên tạp chí Pouvoir : “Kinh tế Việt-Nam hiện nay là một nền kinh tế hỗn hợp tích lũy các khía cạnh tiêu cực nhất, vừa của CNXH hoang tàng, vừa của tư bản hoang dại, theo kiểu Trung Quốc.”   Hiển nhiên là cải tổ một nền kinh tế như vậy là một công tác vô cùng khó khăn. Tình trạng này càng để lâu lại càng nan giải và kinh tế phát triển càng chậm.

Ðể xóa bỏ nỗi quốc nhục hiện nay Việt-Nam phải làm gì ?

TS Võ Nhơn Trí đề nghị một kế hoạch gồm 10 biện pháp sau đây để khắc phục tình trạng tụt hậu ngày càng xa hơn và đuổi kịp các nước láng giềng. Ông tin rằng Việt-Nam phải có một thể chế chính trị dân chủ thật sự mới có thể thực hiện các biện pháp này.

1.         Cởi trói thật sự kinh tế tư nhân.

2.         Cải tổ triệt để các xí nghiệp quốc doanh.

3.         Cải cách sâu rộng hệ thống ngân hàng.

4.         Thiết lập nhà nước pháp quyền công minh.

5.         Thiết lập một hệ thống quản lý quốc gia hữu hiệu gồm ba thành phần bình đẳng là nhà nước, kinh tế tư nhân, và xã hội dân sự.

6.         Nâng cao hiệu suất của nông nghiệp.

7.         Tăng cường tri thức và công nghệ.

8.         Tích cực hội nhập kinh tế vùng và thế giới.

9.         Thiết lập mạng lưới an sinh xã hội và khắc phục tình trạng cách biệt giầu nghèo.

10.       Tiến hành xây dựng “con người kinh tế Việt-Nam”.

Trên đây là những biện pháp cấp thiết nhất để phát triển kinh tế Việt-Nam.  Một số lãnh vực khác cũng cần lưu tâm là cải thiện cấp bách hạ tầng cơ sở đặc biệt tại nông thôn, cải tổ luật lệ về đất đai và môi trường đầu tư ngoại quốc, phát triển các ngành tiểu công nghệ và công nghiệp nhẹ kể cả kỹ nghệ biến chế nông phẩm. Về kế hoạch phát triển dài hạn phải kể đến việc cải tổ các ngành giáo dục, y tế và môi sinh.

“Ðổi mới” kinh tế và “đổi mới” chính trị

Trong cuốn sách “Việt-Nam cần đổi mới thật sự”, TS Võ Nhơn Trí thảo luận hai vấn đề “đổi mới” kinh tế và “đổi mới” chính trị riêng rẽ. Tuy nhiên theo tác giả, trên thực tế không thể tách rời hai loại “đổi mới” này. Trong 15 năm qua, tác giả nhận định rằng, kinh tế đã được cỏi mở một phần nào nhưng hệ thống chính trị vẫn nguyên vẹn ngoại trừ  một vài thay đổi ở ngoại vi.  Sau 1975, Hiến pháp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt-Nam đã được sửa đổi ba lần để nêu cao mục tiêu củng cố chế độ xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, xã hội hóa miền Nam, và tăng cường khả năng quốc phòng chống lại sự xâm lăng của Trung quốc (1980); chính thức hóa nền kinh tế nhiều hộ sản xuất (1992); và sau chót là chính thức hóa chế độ kinh tế thị trường (2001). Cương lĩnh chính trị và cơ chế của Ðảng CSVN và nhà nước vẫn không suy chuyển.  Ðiều 4 Hiến pháp bảo đảm sự độc tôn của Ðảng CSVN, Nghị Ðịnh 31/CP Quản chế Hành chánh “biến nhà ở thành nhà tù”, Nghị Ðịnh 89/CP cho phép “tạm giam” vô thời hạn mọi công dân  vẫn còn đó.

Theo tác giả, hiện tượng đông lạnh chính trị này đã đến thời điểm kìm hãm “đổi mới” về kinh tế.  Ông xác định rằng, “cải tổ kinh tế không tự động dẫn đến mở rộng tự do về mặt chính trị, ở Việt-Nam cũng như ở Trung quốc... Sự phân đôi quá trình “đổi mới” như  Ðảng CSVN đang làm hiện nay không thể kéo dài mãi được... Bởi vì đến một lúc nào đó, nếu không đẩy mạnh cải tổ chính trị hơn nữa thì cải tổ kinh tế sẽ bị kìm hãm dần dần, thậm chí có thể tắc nghẽn. Và hiện tượng này đã bắt đầu xảy ra hồi đầu năm 1997.”

Tác giả trích dẫn quan điểm của nhiều nhân vật về sự liên hệ giữa “đổi mới” kinh tế và “đổi mới” chính trị. Ông Trần Ðộ ba năm trước đây đã nhận xét như sau: “Trong nhiều nghị quyết của Ðảng cũng có nói tới “cải cách chính trị” đi đôi với “cải cách kinh tế”. Và có nói thêm “cải cách kinh tế đi trước” rồi tiến hành “cải cách chính trị” nhưng lại thấy mất tăm; thay vào đó là “cải cách hành chánh” mà suốt nhiều năm qua vẫn chưa đi tới đâu.  Theo tôi cải cách kinh tế hiện nay đang đòi hỏi phải có cải cách chính trị một cách mạnh mẽ và nếu không có cải cách chính trị thì cải cách kinh tế sẽ bế tắc.”

Theo tác giả thì gần đây hơn, ông Joseph Stiglitz, người đoạt giải thưởng Nobel về kinh tế vào năm 2001, trong cuộc phỏng vấn dành cho tạp chí Vietnam Economic Times vào tháng 3. 2002, nhẩn mạnh rằng phát triển không phải chỉ là tăng tổng sản lượng quốc nội (GDP) mà còn là tạo dựng một xã hội tốt đẹp hơn, một xã hội dân chủ thực sự và công bằng.

TS Võ Nhơn Trí khẳng định rằng: “Chế độ Hà-Nội hiện nay về cơ bản vẫn là một chế độ XHCN toàn trị, chứ không phải đã từ bỏ XHCN” như một số người lầm tưởng. Vì vậy những người dân chủ phải đấu tranh để “phi xã hội chủ nghĩa hóa” chế độ này toàn diện. Ðể kết luận, TS Võ Nhơn Trí đưa ra nhận xét rằng “Kinh nghiệm của các nước Trung Âu và Ðông Âu cho thấy rằng, nước nào kiên quyết thay đổi dứt khoát hệ thống chính trị cũ và hệ thống chính trị mới như Ba Lan, Hungari, Cộng Hòa Tiệp từ lúc khởi đầu đều thành công, cả về mặt phát triển kinh tế lẫn tiến bộ dân chủ thật sự về mặt chính trị. Ngược lại, các nước nào chỉ cải cách nửa vời về mặt chính trị và kinh tế thì không thành công cả về hai mặt này.” 

Việt-Nam đang đứng trước những thử thách hết sức to lớn do những sự hội nhập kinh tế vùng và toàn cầu tạo ra. Mặt khác tự cô lập hóa không phải là một lựa chọn cho Việt-Nam. Do đó để chuẩn bị mở rộng cửa buôn bán với thế giới, nhu cầu đổi mới trong nội bộ về cả hai mặt kinh tế và chính trị trở nên thật sự cấp bách. Nếu phải “đổi mới” trong thế bị động, đất nước sẽ bị thua thiệt nhiều, khó có thể phát triển nhanh chóng, và tiếp tục tụt hậu.  Nếu những “đổi mới” được thực hiện trong thế chủ động, đất nước sẽ sớm ra khỏi cảnh nghèo đói.

Cuốn sách “ Việt-Nam cần đổi mới thật sự “ của TS Võ Nhơn Trí là một tài liệu quý báu cho những người muốn tìm hiểu cặn kẽ về hiện tình ở Việt-Nam về cả hai mặt kinh tế và chính trị.  Ðọc sách của TS Võ Nhơn Trí, độc giả sẽ biết rõ hơn những quan điểm khác nhau về sự đổi mới tại Việt-Nam của những nhà trí thức và những nhà lãnh đạo trong và ngoài nước. ♣

Việt-Nam Cần Ðổi Mới Thật Sự

TS Võ Nhơn Trí

Sách dầy 256 trang, khổ 5”x8”, do Ðông Á xuất bản, 2003. P.O. Box 99, 2147 Commercial Drive, Vancouver, BC V5N 4B3, Canada.   Ðiện thoại: (604) 251-2222.  Fax: (604) 251-2279. E-mail: pham_van@yahoo.com.  Giá bán: $15.

Chú thích:

. Võ Nhơn Trí, „Vietnam´s Economic Policy Since 1975“, Institute of Southeast Asian Studies, Singapore 1990.

. Heritage Foundation, „2003 Index of Economic Freedom”, Washington DC, Nov.2002

. Chi Do Pham, „Is Vietnam a Market Economy ?“ , Potomac Investments and Research Associates, Washington DC, Febr. 13,2003

.Sasakawa Peace Foundation USA, „Is Vietnam a Market Economy ? Recent Reforms and Agenda-Summarizing essay”, Washington DC, Febr. 13,2003

.Lê Việt Đức, Trần Thị Thu Hằng, „Công nghiệp VN: Những thành tựu và thách đố“, trong „Đánh thức con rồng ngủ quên-Kinh tế VN đi vào thế kỉ“, Phạm Đỗ Chí và Trần Bình chủ biên, Thời báo Kinh tê Sài gòn, 2002

. Nr. 81,1997, ed. Seuil Paris, 1997, p. 25-26

. Nguyễn Quốc Khải, „Liệu cải tổ kinh tế và mở cửa buôn bán với thế giới có mang lại tự do và dân chủ cho VN hay không?“, Thế kỉ 21, số 176,CA, Dez. 2003